Tramp, Ukrayna və İran böhranı: NATO nun gələcəyi Ankarada müzakirə ediləcək

İyulun 7-8-də Ankarada keçiriləcək NATO Liderlər Zirvəsi təkcə alyansın növbəti toplantısı deyil, həm də qlobal təhlükəsizlik sisteminin gələcəyini müəyyənləşdirə biləcək mühüm platforma kimi dəyərləndirilir. Son illərdə Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə artan gərginlik, enerji böhranı və NATO daxilində yaranan fikir ayrılıqları fonunda keçiriləcək zirvə alyansın hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyinə dair mühüm qərarların qəbul olunduğu məkan ola bilər.

Türkiyənin ev sahibliyi etdiyi bu toplantı isə Ankaranın beynəlxalq sistemdə artan rolunu bir daha nümayiş etdirir. Bir vaxtlar yalnız NATO-nun cənub cinahının təhlükəsizliyinə cavabdeh ölkə kimi qiymətləndirilən Türkiyə bu gün Qara dənizdən Yaxın Şərqə, Qafqazdan Aralıq dənizinə qədər geniş coğrafiyada mühüm geosiyasi aktora çevrilib.

NATO daxilində fikir ayrılıqları dərinləşir

Ankara sammiti alyans daxilində son illər formalaşan ziddiyyətlərin fonunda keçirilir. Xüsusilə ABŞ Prezidenti Donald Tramp administrasiyasının NATO üzvlərindən müdafiə xərclərini artırmaq tələbi Avropa paytaxtlarında ciddi müzakirələrə səbəb olub.

Vaşinqton uzun müddətdir Avropa dövlətlərinin təhlükəsizlik yükünün böyük hissəsini ABŞ-ın daşıdığını bildirir və müttəfiqlərdən daha çox maliyyə məsuliyyəti tələb edir. Bu məsələ Ankara sammitinin əsas müzakirə mövzularından biri olacaq.

Digər tərəfdən, İran ətrafında yaranan böhran NATO daxilində vahid mövqenin olmadığını da üzə çıxarıb. Bir sıra Avropa ölkələri ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasətinə tam dəstək verməkdən çəkinir. Bu isə alyansın gələcək fəaliyyət mexanizmləri ilə bağlı yeni suallar yaradır.

Türkiyə niyə ön plana çıxır?

Son illər baş verən hadisələr göstərir ki, NATO üçün Türkiyənin strateji əhəmiyyəti daha da artıb. Qara dənizdə Rusiya-Ukrayna müharibəsi fonunda Ankara balanslaşdırıcı rol oynayıb, taxıl dəhlizi təşəbbüslərində iştirak edib və regionda sabitliyin qorunmasına töhfə verib.

Bununla yanaşı, Türkiyə Avropanın enerji təhlükəsizliyi baxımından da mühüm tranzit ölkəyə çevrilib. Xəzər hövzəsindən və Yaxın Şərqdən gələn enerji resurslarının Avropaya çatdırılmasında Ankara əsas qovşaqlardan biri hesab olunur.

Türkiyənin müdafiə sənayesində əldə etdiyi uğurlar da onun NATO daxilində mövqeyini gücləndirib. Yerli istehsal pilotsuz uçuş aparatları, raket sistemləri və digər hərbi texnologiyalar ölkənin hərbi-siyasi imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə artırıb.

Qlobal təhlükəsizlik arxitekturası yenidən qurulur

Ankara sammitinin diqqət çəkən tərəflərindən biri də onun keçirildiyi geosiyasi şəraitdir. Dünyada formalaşan yeni güc balansı artıq Soyuq müharibədən sonrakı dövrün təhlükəsizlik modelinin dəyişdiyini göstərir.

Bir tərəfdən Ukrayna müharibəsi davam edir, digər tərəfdən Yaxın Şərqdə qeyri-sabitlik artır. Çinlə ABŞ arasındakı rəqabət də qlobal sistemə təsir göstərməkdə davam edir. Belə şəraitdə NATO öz missiyasını və prioritetlərini yenidən müəyyənləşdirməyə çalışır.

Məhz buna görə bir çox müşahidəçilər Ankara toplantısını sadəcə növbəti sammit deyil, yeni təhlükəsizlik strategiyasının formalaşdırılacağı platforma kimi qiymətləndirirlər.

Ankara diplomatiyasının yeni uğuru

NATO-nun 22 ildən sonra yenidən Türkiyədə toplanması təsadüfi deyil. Bu qərar Ankaranın son illərdə yürüdüyü çoxşaxəli xarici siyasətin nəticəsi kimi də qiymətləndirilə bilər. Türkiyə həm NATO üzvü olaraq Qərb təhlükəsizlik sisteminin mühüm hissəsi olaraq qalır, həm də Rusiya, Yaxın Şərq və Türk dünyası ilə münasibətlərini paralel şəkildə inkişaf etdirir.

Bu səbəbdən Ankara sammiti yalnız NATO-nun gələcəyi baxımından deyil, Türkiyənin beynəlxalq nüfuzunun hansı səviyyəyə yüksəldiyini göstərməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sammitdə qəbul ediləcək qərarlar isə təkcə alyansın deyil, Avropa, Yaxın Şərq və Qafqaz regionlarının gələcək təhlükəsizlik mənzərəsinə də təsir göstərəcək.