Travma anında nə etməli? həkimdən açıqlama

Yay mövsümündə yol-nəqliyyat hadisələri, idman zədələri və məişət travmalarının sayının artması təhlükəsizlik qaydalarına əməl etməyin əhəmiyyətini bir daha gündəmə gətirir. Müasir travmatologiyada tətbiq olunan innovativ müalicə üsulları, travmaların profilaktikası, ilk yardım qaydaları və reabilitasiyanın rolu barədə Səhiyyə Nazirliyinin Elmi-Tədqiqat Travmatologiya və Ortopediya İnstitutunun Baş direktor müavini – Baş həkim Nizami Məmmədov fikirlərini bölüşüb.

– Müasir dövrdə travmatologiyanın rolu necə dəyişib?
– Müasir travmatologiya artıq sadəcə “sınıq və çıxıqların müalicəsi” anlayışından xeyli uzaqlaşıb. Bu sahə innovativ texnologiyalar, multidissiplinar yanaşma və fərdi müalicə strategiyaları ilə zəngin, yüksək ixtisaslaşmış tibbi istiqamətə çevrilib.
Minimal invaziv əməliyyatlar sayəsində böyük kəsiklərə ehtiyac olmadan mürəkkəb müdaxilələr həyata keçirilir. Artroskopik üsullar oynaqların daxilində dəqiq və az travmatik əməliyyatların aparılmasına imkan yaradır. Robotik və kompüter dəstəkli sistemlər isə cərrahın hərəkətlərini maksimum dəqiqliklə icra etməyə kömək edir.
Bu yeniliklərin nəticəsində xəstələr az ağrı hiss edir, tez sağalır və gündəlik həyatlarına daha qısa müddətdə qayıdırlar. Müasir travmatologiyanın əsas məqsədi artıq yalnız zədəni aradan qaldırmaq deyil, insanın həyat keyfiyyətini tam şəkildə bərpa etməkdir.
Travmatologiya yalnız müalicə sahəsi deyil, həm də cəmiyyətin təhlükəsizlik davranışlarını formalaşdıran mühüm istiqamətdir.

– Travmaların əsas səbəbləri hansılardır və onların qarşısını almaq mümkündürmü?
– Travmalar həyatın müxtəlif sahələrində baş verə bilən və hər yaş qrupunu əhatə edən sağlamlıq problemlərindən biridir. Bəzən sadə görünən gündəlik fəaliyyətlər – pilləkəndən enmək, evdə təmizlik işləri görmək və ya qeyri-düzgün fiziki hərəkətlər belə zədələnmələrlə nəticələnə bilər.
Travmaların əsas səbəbləri çox vaxt diqqətsizlik və risklərin düzgün qiymətləndirilməməsi ilə bağlı olur. Yol hərəkəti zamanı sürət həddinin aşılması, təhlükəsizlik kəmərindən istifadə edilməməsi, iş yerlərində qoruyucu vasitələrin nəzərə alınmaması bu sahədə aparıcı risk faktorlarıdır.
Məişət travmaları da az əhəmiyyət daşımır. Xüsusilə uşaqlar və yaşlılar üçün ev mühiti bəzən gözlənilməz risklər yarada bilər. Sürüşkən səthlər, qeyri-sabit mebellər və ya düzgün işıqlandırılmayan məkanlar ciddi zədələrə səbəb ola bilər.
İdman zamanı isə düzgün isinmə hərəkətlərinin edilməməsi və ya texniki səhvlər travmaların yaranmasına gətirib çıxarır. Bu səbəbdən hər bir fəaliyyət növündə təhlükəsizlik qaydalarına riayət etmək vacibdir.
Travmaların böyük hissəsi profilaktik tədbirlər vasitəsilə qarşısı alına bilən hallardır. Bunun üçün təhlükəsizlik mədəniyyətinin gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilməsi vacibdir.
Sadə qaydalar – avtomobildə təhlükəsizlik kəmərinin taxılması, iş yerlərində qoruyucu vasitələrdən istifadə, evdə təhlükəsiz mühitin yaradılması – ciddi xəsarətlərin qarşısını ala bilər.

Eyni zamanda, fiziki aktivlik zamanı bədənin imkanlarını düzgün qiymətləndirmək, riskli davranışlardan çəkinmək və diqqətli olmaq hər bir insan üçün vacibdir.

– Travma alan şəxsə ilkin yardım necə göstərilməlidir?
– Travma zamanı ilk dəqiqələr olduqca vacibdir. Düzgün göstərilən ilkin yardım ağırlaşmaların qarşısını ala və bəzən həyat qurtara bilər.
İlk növbədə zədələnmiş nahiyə hərəkətsiz saxlanmalıdır. Əgər sınıq və ya çıxıqdan şübhə varsa, həmin nahiyə sabitlənməli və əlavə hərəkətdən qorunmalıdır. Qanaxma hallarında isə təzyiq tətbiq etməklə qanaxma dayandırılmalıdır.
Zərərçəkmiş şəxsin ehtiyatsız şəkildə hərəkət etdirilməsi vəziyyəti daha da ağırlaşdıra bilər. Bu səbəbdən peşəkar tibbi yardımın vaxtında çağırılması həyati əhəmiyyət daşıyır.
Travma çox zaman xəbərdarlıq etmədən, saniyələr içində baş verir. Lakin onun nəticələri aylarla, bəzən isə illərlə insan həyatına təsir edə bilər. Məhz belə anlarda travmatoloqlar insanın həyat keyfiyyətini yenidən qurmağa çalışan mütəxəssislər kimi çıxış edirlər.

– Müasir protez və implant texnologiyaları və reabilitasiya prosesinin rolu barədə nə deyə bilərsiniz?
– Müasir protez və implant texnologiyaları travmatologiyanın ən sürətlə inkişaf edən sahələrindən biridir. Bu texnologiyalar sayəsində ciddi zədələr belə yüksək effektivliklə müalicə olunur və xəstələr əvvəlki həyat tərzlərinə qayıda bilirlər.
Biouyğun materiallardan hazırlanan implantlar orqanizm tərəfindən yaxşı qəbul edilir və uzun müddət funksionallığını qoruyur. Fərdiləşdirilmiş yanaşma – yəni hər bir xəstə üçün xüsusi planlama – əməliyyatların nəticəsini daha da yaxşılaşdırır. 3D texnologiyalar və rəqəmsal planlama cərrahi müdaxilələrin dəqiqliyini artıraraq riskləri minimuma endirir.
Reabilitasiya isə müalicənin ən mühüm mərhələlərindən biridir və çox vaxt nəticəni müəyyən edən əsas amildir. Əməliyyat nə qədər uğurlu olsa da, düzgün bərpa proqramı olmadan tam sağalma mümkün deyil.
Reabilitasiya yalnız fiziki məşqlərdən ibarət deyil. Buraya fizioterapiya, hərəkət funksiyalarının bərpası, əzələ gücünün artırılması, həmçinin psixoloji dəstək də daxildir. Bu proses xəstənin özünə inamını bərpa edir və onu yenidən aktiv həyata qaytarır. Məqsəd sadəcə sağalmaq deyil, əvvəlki həyat keyfiyyətinə mümkün qədər yaxınlaşmaqdır.

– Gələcəkdə bu sahədə hansı addımlar vacib hesab olunur?
– Gələcəkdə travmatologiya sahəsində əsas diqqət profilaktikaya və erkən müdaxiləyə yönəlməlidir. Maarifləndirmə tədbirlərinin genişləndirilməsi insanların risklər barədə məlumatlılığını artırır və davranış dəyişikliklərinə səbəb olur.
Bununla yanaşı, müasir tibbi texnologiyaların tətbiqi, ixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanması və reabilitasiya xidmətlərinin inkişafı bu sahənin davamlı inkişafını təmin edəcəkdir.
Kompleks və sistemli yanaşma həm xəstələrin müalicə nəticələrini yaxşılaşdırır, həm də cəmiyyətin ümumi sağlamlıq səviyyəsinə müsbət təsir göstərir.