Türkiyədə siyasi və ideoloji böhran TƏHLİL

Atatürk irsindən uzaqlaşma və Azərbaycana qarşı kampaniyanın pərdəarxası...

Türkiyədə son dövrlər müşahidə olunan siyasi, iqtisadi və ictimai proseslər ciddi təhlil tələb edir. İqtisadi çətinliklər, yüksək inflyasiya, yaşayış xərclərinin artması, siyasi qütbləşmə, hakimiyyətin mərkəzləşməsi və dünyəvilik ətrafında davam edən mübahisələr ölkənin ictimai-siyasi gündəmini müəyyənləşdirən əsas məsələlərdəndir. Bu fonda Türkiyədə bəzi siyasi dairələrin Azərbaycana qarşı sərgilədiyi mövqelər də ayrıca diqqət çəkir.

Sual yaranır: öz daxilində bu qədər mürəkkəb problemlərlə üzləşən bir ölkədə müəyyən siyasi fiqurların Azərbaycanı hədəfə alan ittihamları hansı məqsədlərə xidmət edir? İctimai diqqəti daxili problemlərdən yayındırmaq cəhdindənmi söhbət gedir, yoxsa dini və ideoloji mövzular üzərindən regional siyasi təsir imkanlarını genişləndirmək istəyindən?

Bu suallara cavab vermək üçün emosiyalara deyil, Türkiyənin siyasi inkişafının son onilliklərdəki mənzərəsinə baxmaq lazımdır.

İqtisadi çətinliklər və cəmiyyətin gündəlik həyatı

Türkiyənin iqtisadi vəziyyəti hakimiyyətin siyasətinə münasibətdə mühüm amilə çevrilib. Yüksək inflyasiya, ərzaq və mənzil xərclərinin artması, milli valyutanın dəyər itirməsinin uzunmüddətli təsirləri və əhalinin alıcılıq qabiliyyətinə təzyiq insanların gündəlik həyatını çətinləşdirir.

İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı — OECD 2026-cı ilin sentyabrında Türkiyə üzrə illik inflyasiya proqnozunu 31,5 faizə yüksəldib, iqtisadi artım proqnozunu isə 2,7 faizə endirib. Bu rəqəmlər iqtisadiyyatın tamamilə tənəzzülə uğradığını deyil, yüksək inflyasiyanın və zəifləyən artım perspektivlərinin ciddi problem olaraq qaldığını göstərir.

Məsələnin mahiyyəti təkcə iqtisadi statistikadan ibarət deyil. Əhalinin gündəlik yaşayış imkanları zəiflədikcə sosial narazılıq artır, gələcək barədə qeyri-müəyyənlik dərinləşir. Belə şəraitdə hakimiyyətin qarşısında əsas vəzifə insanların real problemlərinə cavab vermək, iqtisadi sabitliyi təmin etmək və cəmiyyətdə etimadı qorumaqdır.

Lakin siyasi mühitdə dini və ideoloji məsələlərin ön plana çıxarılması, cəmiyyətin müxtəlif düşərgələrə bölünməsi və gündəlik problemlərin siyasi mübarizənin kölgəsində qalması narahatlıq doğurur. Bununla belə, daxili iqtisadi problemlərlə Azərbaycana qarşı kampaniya arasında birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsi olduğunu sübut edən faktlar olmadan belə nəticəyə gəlmək düzgün olmazdı.

Atatürk yolu: dünyəvi respublika prinsiplərindən uzaqlaşma mübahisəsi

Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürkün siyasi irsinin əsas istiqamətlərindən biri dünyəvi dövlət quruculuğu idi. Cümhuriyyətin dünyəvilik prinsipi dövlət idarəçiliyinin dini hakimiyyətin təsirindən ayrılmasını, hüquq və təhsil sisteminin müasir dövlət institutları əsasında təşkilini nəzərdə tuturdu.

Bu modelin tarixi xüsusiyyətləri və tətbiqi üsulları barədə müxtəlif qiymətləndirmələr mövcuddur. Ancaq Türkiyənin müasir dövlət kimliyinin formalaşmasında Atatürk islahatlarının mühüm yer tutduğu danılmazdır.

Ərdoğan hakimiyyətinin ilk illərindən etibarən Türkiyədə dinin ictimai həyatda görünürlüğü artdı, dini-mühafizəkar siyasi dil gücləndi və dövlətin dünyəvilik prinsipini necə şərh etməsi ətrafında mübahisələr genişləndi. Hakimiyyət tərəfdarları bu dəyişiklikləri dini azadlıqların genişlənməsi kimi təqdim edir, tənqidçilər isə dinin siyasi legitimlik vasitəsinə çevrildiyini və dünyəvi respublika ənənəsinin zəiflədiyini bildirirlər.

Burada əsas məsələ insanların dini inancları deyil. Məsələ dinin siyasi hakimiyyətin möhkəmləndirilməsi üçün istifadə olunub-olunmamasıdır. Dünyəvi dövlət dini qadağan edən dövlət demək deyil; o, müxtəlif inanclara sahib vətəndaşların hüquqlarını qoruyan, dövlət qərarlarını isə ümumi qanunlar və ictimai məsuliyyət əsasında qəbul edən sistemdir.

Atatürkün irsindən uzaqlaşma barədə mübahisələrin mərkəzində də məhz bu sual dayanır: Türkiyənin dövlət idarəçiliyi bütün vətəndaşları əhatə edən dünyəvi respublika prinsiplərinəmi söykənir, yoxsa müəyyən ideoloji kimliyin siyasi üstünlüyü getdikcə artır?

Hakimiyyətin mərkəzləşməsi və siyasi rəqabət

Türkiyədə siyasi dəyişikliklərin mühüm mərhələlərindən biri 2017-ci il referendumundan sonra prezident üsul-idarəsinə keçid, 2018-ci ildən isə yeni sistemin tam tətbiqi oldu. Bu model baş nazir vəzifəsini ləğv etdi və icra hakimiyyətinin əsas səlahiyyətlərini prezidentdə cəmləşdirdi.

Tərəfdarlar bunu qərarların daha çevik qəbul edilməsi və idarəetmənin səmərəliliyi ilə izah edirlər. Tənqidçilər isə hakimiyyət qolları arasında tarazlığın, parlament nəzarətinin və müstəqil institutların rolunun zəiflədiyini vurğulayırlar.

Müxtəlif beynəlxalq təşkilatların Türkiyə hesabatında prezidentin icra hakimiyyəti üzərində geniş nəzarəti, parlamentin müstəqil təsir imkanlarının məhdudlaşması və siyasi rəqabətə təsir göstərən problemlər qeyd olunur.

Burada diqqətçəkən ziddiyyət ondan ibarətdir ki, dövlət daxilində alternativ güc mərkəzlərinin mövcudluğuna qarşı mübarizə aparılması siyasi hakimiyyətin həddindən artıq mərkəzləşməsinə haqq qazandırmır. Dövlətin gücü yalnız qərarların bir mərkəzdən verilməsi ilə ölçülmür. Güclü dövlət həm də işlək institutlara, hesabatlılığa, hüququn aliliyinə və sağlam siyasi rəqabətə malik olmalıdır.

İstanbulun simasında milli-mədəni kimlik mübahisəsi

Türkiyədə milli kimlik məsələsi də ayrıca diqqət tələb edir. Xüsusilə İstanbul kimi böyük şəhərlərdə sürətli urbanizasiya, daxili və beynəlxalq miqrasiya, yaşayış xərcləri, istehlak mədəniyyəti və sosial həyatın dəyişməsi şəhərin ənənəvi siması barədə müzakirələri gücləndirib.

İstanbulun tarixi və mədəni kimliyi yalnız bir həyat tərzindən ibarət olmayıb. Şəhər əsrlər boyu müxtəlif xalqların, dinlərin və mədəniyyətlərin qovuşduğu məkan kimi inkişaf edib. Buna görə də onun çoxmədəniyyətli xarakterini milli kimliyin itirilməsi ilə eyniləşdirmək doğru deyil. Bununla yanaşı, şəhər həyatında kommersiyalaşmanın, həddindən artıq istehlakçılığın, sosial bərabərsizliyin və bəzi mühitlərdə mənəvi dəyərlərin arxa plana keçməsinin yaratdığı narahatlıqlar da ictimai müzakirənin mövzusudur.

Əsas sual budur: müasirlik milli-mədəni irsin qorunması ilə uzlaşdırılırmı? Şəhərlərin inkişafı, iqtisadi maraqlar və qlobal mədəni təsirlər tarixi yaddaşın, milli dilin, adət-ənənələrin və ictimai məsuliyyətin qorunmasına mane olmamalıdır.

Bu mübahisəni dünyəvilik prinsipinin özü ilə qarışdırmaq olmaz. Dünyəvilik milli kimliyin məhvi demək deyil. Əksinə, düzgün qurulmuş dünyəvi dövlət dini və mədəni müxtəlifliyi qorumaqla yanaşı, ortaq vətəndaşlıq kimliyini də möhkəmləndirə bilər. Milli-mənəvi aşınma barədə narahatlıqların səbəblərini yalnız dünyəvilikdə axtarmaq əvəzinə, urbanizasiya, iqtisadi bərabərsizlik, təhsil, mədəni siyasət və ictimai münasibətlərin dəyişməsi də nəzərə alınmalıdır.

Ərbakan, Ərdoğan və Gülən: ortaq siyasi mühitdən qarşıdurmaya

Türkiyənin indiki siyasi mənzərəsini anlamaq üçün Nəcməddin Ərbakanın Milli Görüş hərəkatını, Ərdoğanın siyasi yüksəlişini və sonradan Fətullah Gülən şəbəkəsi ilə yaranmış qarşıdurmanı nəzərdən keçirmək lazımdır.

Ərbakan dini-mühafizəkar siyasi xəttin Türkiyədəki əsas simalarından biri idi. Ərdoğan da siyasi fəaliyyətinin ilkin mərhələsində həmin mühitdən yetişdi, lakin sonradan 2001-ci ildə yaradılan Ədalət və İnkişaf Partiyasının lideri kimi fərqli siyasi model formalaşdırdı.

AKP hakimiyyətinin ilk illərində Gülən hərəkatı ilə ortaq maraqlar mövcud idi. Hərəkatın təhsil, media, biznes və dövlət qurumlarında təsir imkanları genişlənirdi. 2013-cü ildəki siyasi qarşıdurmalar münasibətləri kəskinləşdirdi, 2016-cı il çevriliş cəhdindən sonra isə Türkiyə hakimiyyəti Gülən hərəkatını dövlətə qarşı fəaliyyət göstərməkdə ittiham etdi. Gülən bu ittihamları rədd edirdi.

Bu tarixi təcrübə göstərir ki, dini-ideoloji şəbəkələrin dövlət idarəçiliyinə təsiri, hakimiyyət uğrunda mübarizə və siyasi sədaqət məsələləri Türkiyədə uzun müddətdir mübahisə mövzusudur. Ancaq keçmişdəki qarşıdurmanı bu gün Azərbaycana qarşı aparılan kampaniyanın səbəbi kimi təqdim etmək üçün ayrıca sübutlar lazımdır.

Azərbaycana qarşı kampaniya: daxili siyasi mühitin xarici auditoriyaya daşınması?

Türkiyədəki bu siyasi və ideoloji mübahisələr fonunda Azərbaycana qarşı səsləndirilən ittihamlar xüsusi diqqət çəkir. Azərbaycan Milli Məclisinin müvafiq müvəqqəti komissiyası 2026-cı il sentyabrın 26-da Türkiyə ərazisindən sosial şəbəkələr vasitəsilə ölkəmizə qarşı əlaqələndirilmiş informasiya kampaniyası aparıldığı barədə məlumat yayıb. Açıqlamada hədəfli reklamların, real və saxta hesabların istifadəsinin, ictimai rəyin manipulyasiyasının və dövlət institutlarına etimadın zəiflədilməsinin mümkün məqsədləri qeyd olunub.

Oktyabrın 13-də Azərbaycan–Türkiyə parlamentlərarası işçi qrupu da bəzi AKP deputatlarının və Türkiyə Prezidentinin baş müşaviri Oktay Saralın əsassız ittihamları ilə bağlı narahatlığını ifadə edib.

Məktəblərdə vahid forma və hicab ətrafında müzakirələrin Azərbaycana qarşı geniş siyasi ittihamlara çevrilməsi göstərir ki, dini həssaslıqlar ictimai rəyə təsir göstərmək üçün istifadə oluna bilər. Dövlətin təhsil qaydalarını müzakirə etmək mümkündür. Lakin konkret qərarı faktlar araşdırılmadan avtomatik şəkildə dinə qarşı mübarizə kimi təqdim etmək və bunun üzərindən ölkəyə siyasi təzyiq göstərmək başqa məsələdir.

Burada Türkiyədəki siyasi dairələrin daxili ideoloji mübarizələrinin Azərbaycan mövzusuna daşınıb-daşınmadığı araşdırılmalıdır. Eyni zamanda, iqtisadi problemlərin və daxili siyasi gərginliyin məqsədli şəkildə xarici mövzularla əvəzləndiyini iddia etmək üçün də konkret sübutlar tələb olunur. Siyasi təhlil ehtimalları sual kimi qaldırmalı, onları sübut olunmuş fakt kimi təqdim etməməlidir.

Siyasi məsuliyyət və əsas suallar

Türkiyədə hakim partiyanın bəzi təmsilçilərinin və yüksək vəzifəli şəxslərin Azərbaycanla bağlı açıqlamaları bir neçə sual yaradır. Niyə dini və ideoloji mövzu bu qədər sürətlə siyasi qarşıdurmaya çevrilir? Sosial şəbəkələrdəki kampaniyanın maliyyə mənbələri və koordinasiya mexanizmləri hansılardır? Ayrı-ayrı siyasi açıqlamalarla koordinasiyalı paylaşımlar arasında əlaqə varmı? Bu prosesdə hansı təşkilatlar və maraq qrupları iştirak edir?

Mövcud açıq məlumatlar kampaniyanın konkret dövlət qurumunun göstərişi ilə, yaxud müəyyən təşkilatın mərkəzləşdirilmiş sifarişi əsasında aparıldığını qəti şəkildə söyləməyə kifayət etmir. Lakin sualların araşdırılması üçün əsas var. Həm siyasi şəxslərin açıqlamaları, həm də sosial şəbəkə fəaliyyətinin maliyyələşdirilməsi və əlaqələndirilməsi faktlar əsasında yoxlanılmalıdır.

Türkiyənin daxili problemləri Azərbaycanla bağlı kampaniyanın avtomatik izahı deyil. Bununla belə, hakimiyyətin mərkəzləşməsi, siyasi qütbləşmə və dini-ideoloji mövzuların ictimai gündəmdəki rolu həmin hadisələri təhlil etmək üçün mühüm kontekstdir.

Sonda bir neçə nüans...

Türkiyənin qarşısında duran iqtisadi və siyasi problemlər, Atatürkün dünyəvi respublika irsi ətrafında mübahisələr və milli-mədəni kimliyin qorunması məsələsi ölkənin öz daxilində açıq müzakirə olunmalıdır. Bu problemlərin həlli cəmiyyətin real ehtiyaclarına, güclü institutlara, hüququn aliliyinə və siyasi hesabatlılığa söykənməlidir.

Eyni zamanda, dini hisslərdən siyasi məqsədlərlə istifadə olunması, sosial şəbəkələrdə koordinasiyalı informasiya kampaniyaları və başqa ölkələrin daxili qərarlarının əsassız ittihamlarla hədəfə alınması ciddi araşdırılmalıdır.

Azərbaycanla bağlı kampaniyanın arxasında hansı qüvvələrin dayandığını müəyyənləşdirmək üçün faktlar ortaya qoyulmalı, siyasi məsuliyyət konkret sübutlarla qiymətləndirilməlidir. Türkiyədəki siyasi dairələrin öz daxili problemləri barədə müzakirələri başqa ölkəyə qarşı əsassız ittihamlarla əvəzləməsi ehtimalı da araşdırılmalı, lakin sübut olmadan hökmə çevrilməməlidir.

Əsas məsələ budur: milli kimlik, dünyəvilik və dini azadlıq bir-birinə qarşı qoyulmamalıdır. Dövlətin gücü ideoloji təzyiqdən deyil, vətəndaşların hüquqlarının qorunmasından, cəmiyyətin etimadından və məsuliyyətli idarəçilikdən yaranır. Azərbaycana qarşı aparılan informasiya kampaniyasının təhlili də məhz bu prinsiplər əsasında aparılmalıdır.

Bəhruz Quliyev,
SƏS Media Qrupun rəhbəri