Ukrayna təzminat prosesinə start verir

Bununla bağlı beynəlxalq Komissiya fəaliyyət göstərəcək

Rusiya-Ukrayna müharibəsinin yekunlaşması istiqamətində gedən danışıqlar prosesi intensivləşdikcə, bölgənin gələcəyi ilə bağlı planlamalar da hazırlanır. Belə ki, Niderlandda Rusiyanın müharibə zamanı Ukraynaya vurduğu ziyanla bağlı iddialara baxılması üçün Beynəlxalq Komissiyanın yaradılması haqqında Konvensiya imzalanıb. 35 dövlətin nümayəndələrinin imzaladığı sənəd Avropa Şurası bazasında komissiyanın yaradılmasını nəzərdə tutur. İmzalanma mərasimində Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski də iştirak edib.

80.000-dən çox iddia ərizəsi...

Tədbirdə Avropa Şurasının baş katibi Alen Berse bildirib ki, beynəlxalq təzminat mexanizminin formalaşdırılması mərhələli şəkildə həyata keçirilir. Birinci mərhələ 2023-cü ildə Ukrayna üçün zərər reyestrinin yaradılması olub. İkinci mərhələ Rusiyanın Ukraynaya vurduğu ziyanın ödənilməsi ilə bağlı tələblərə baxacaq Beynəlxalq İddialar Komissiyasının işi ilə bağlı olacaq. Qeyd olunur ki, zərər reyestri və komissiya dəymiş ziyan haqqında məlumatların toplanması, yoxlanılması və təhlilinə, həmçinin vurulmuş ziyanı kompensasiya etməli olan məsul şəxslərin və dövlətlərin müəyyən olunmasına sistemli yanaşmanı təmin edəcək. Qlobal mexanizmin üçüncü mərhələsi Ukraynanın zərərçəkənlərə ödənişlər etməsinə imkan verəcək kompensasiya fondunun yaradılması olacaq. Hazırda onun maliyyələşdirilməsi məsələsi müzakirə edilir, dondurulmuş Rusiya aktivləri və onlardan əldə edilən gəlirlərin əsas maliyyə mənbəyi olacağı gözlənilir. “The Guardian” qəzetinin məlumatına görə, son iki ildə zərər reyestrinə Ukraynadakı fərdlər, təşkilatlar və dövlət qurumları tərəfindən təqdim edilən 80.000-dən çox iddia ərizəsi daxil olub. Artıq onlarla ölkə komissiyaya dəstək ifadə edib.

Komissiya Haaqada yerləşəcək

İmzalanma mərasimində çıxış edən Ukrayna Prezidenti Zelenskinin sözlərinə görə, təzminat mexanizminin yaradılması “sülhə gedən real yolun” ilk mərhələsidir. O qeyd edib ki, Rusiyanı razılaşmaya məcbur etmək, insanları öldürməyi dayandırmağa məcbur etmək kifayət deyil: “Biz Rusiyanı dünyada qaydaların olduğunu qəbul etməyə məcbur etməliyik”.

Yeni beynəlxalq komissiya Haaqada yerləşəcək. Bu barədə Hollandiyanın xarici işlər naziri David van Vil jurnalistlərə bildirib. “Hesabat olmadan münaqişə tam həll edilə bilməz. Və bu hesabatlılığın bir hissəsi ödənilməli olan kompensasiyanın verilməsidir”, - deyə van Vil xatırladıb: “İnanıram ki, bu gün iddia komissiyası yaratmaqla və müvafiq müqaviləni imzalamaqla irəliyə doğru böyük bir addım atırıq.”

524 milyard dollar (447 milyard avro)...

AŞ-nin Baş katibi Alen Berse hesabatlılıq, kompensasiya və Ukraynanın bərpası ilə bağlı müzakirələrin sülh danışıqlarına daxil edilməsinə çağırış edib. AŞ-nin veb saytında verdiyi açıqlamada Berse təmsil etdiyi təşkilatın və tərəfdaşlarının Rusiyanın tammiqyaslı təcavüzünə qarşı müqavimətində Ukraynanı ilk gündən dəstəklədiyini vurğulayıb. “Birlikdə işləyərək, ədalətli və davamlı sülhə nail olmaq üçün Ukraynanı dəstəkləməyə hazır olmalıyıq. Ukrayna üçün Zərər Reyestri və Beynəlxalq İddialar Komissiyası Rusiyanın müharibədə törətdikləri üçün kompensasiya verməsi ilə məşğul olan yeganə müstəqil beynəlxalq mexanizmlərdir”, - deyə o, bildirib.

Qeyd edək ki, Ukrayna üçün Zərər Reyestri 2024-cü ilin aprel ayından fəaliyyət göstərir. Reyestr 17 may 2023-cü ildə Avropa Şurasının himayəsi altında yaradılıb. Reyestrə dəstək kimi prosesə 44 dövlət, eləcə də Avropa İttifaqı da qoşulub. Reyestr Ukraynadakı fərdlər, təşkilatlar və dövlət orqanları tərəfindən təqdim edilən kompensasiya tələblərini toplayır və qeydiyyata alır. O, bədən xəsarəti, işgəncə və cinsi zorakılıq, məcburi deportasiya və əmlak itkisi daxil olmaqla 40-dan çox zərər kateqoriyası üzrə müraciətləri qəbul edir. Dünya Bankı Ukraynanın növbəti onillikdə bərpa xərclərini 524 milyard dollar (447 milyard avro) olaraq qiymətləndirir.

Tədbirdən sonra keçirilən mətbuat konfransı zamanı Aİ-nin Ali Nümayəndəsi Kaya Kallas komissiyanın yaradılmasını dəstəkləmək üçün 1 milyon avro ayrıldığını açıqlayıb.

Rusiya imtina edir...

Qeyd edək ki, 2024-cü ildə Kiyev Rusiyanın Ukraynaya hərbi əməliyyatlardan dəyən ziyanı 1 trilyon dollar məbləğində kompensasiya etməli olduğunu elan etmişdi. Eyni zamanda, Ukrayna rəsmiləri dəfələrlə Rusiya ilə təzminat mexanizmi olmadan heç bir sülh müqaviləsi imzalamayacağını vurğulamışdılar. Rusiya isə Kiyevin bu cür tələblərini ardıcıl olaraq rədd edib. 2025-ci il İstanbul danışıqlarında da Rusiya tərəfinin açıq şəkildə bildirdiyi tələblərdən biri Ukraynanın təzminat tələblərindən imtina etməsi idi.

Qərb ölkələri hazırda Ukraynanın bərpası üçün Rusiya aktivlərinin məcburi şəkildə müsadirə edilməsi üçün hüquqi mexanizmləri araşdırırlar. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyi isə xəbərdarlıq edib ki, Rusiya daşınmaz əmlakını və digər aktivlərini ələ keçirmək cəhdləri Rusiyanın “adekvat və effektiv” cavabı ilə nəticələnəcək. Prezident Vladimir Putin Qərb ölkələrinin bu hərəkətlərini oğurluqla müqayisə edib. Rusiya Ukraynadakı hərbi əməliyyatla bağlı Moskvaya qarşı iddialar irəli sürən Avropa ölkələri tərəfindən yaradılan beynəlxalq qurumları da tanımadığını və onları qanunsuz hesab etdiyini bildirib.

P.S. Rusiyanın işğal nəticəsində Ukraynaya vurduğu ziyanı israrla kompensasiya etmək üçün təzminat tələb edən Qərb Ermənistanın Azərbaycan torpaqlarını 30 il ərzində talan etməsini, milli sərvətlərini daşımasını, tarixi keçmişinə ziyan vurmasını, ən əsası, torpaqlarımızı minalamasını elə 30 il sükutla qarşılayır....

Pərviz Sadayoğlu