Unudulmaqda olan sənət incilərimiz

Qloballaşma meyillərinin sürətlənməsi və texnoloji tərəqqi bu gün dünya xalqlarını ciddi sınaqlarla qarşı-qarşıya qoyur. Ümumbəşəri dəyərlərə inteqrasiya prosesində milli mənsubiyyətin, çoxəsrlik ənənələrin və mədəniyyət fenomeninin qorunması hər bir suveren dövlətin, eləcə də cəmiyyətin qarşısında duran fundamental prioritetlərdəndir. Azərbaycan xalqı bəşər sivilizasiyasına unikal maddi və mənəvi sərvətlər bəxş etmiş zəngin keçmişə malikdir. Bununla belə, təəssüflə qeyd edilməlidir ki, zamanın amansız axınında qalayçılıq, misgərlik, xalçaçılıq, şəbəkə, dulusçuluq, zərgərlik və nəqqaşlıq kimi tarixi sənətkarlıq sahələrimiz silinmək hədəsi ilə üzləşib. Ötən əsrlərlə gələcək dövrlər arasında mənəvi bağlılıq yaradan bu bənzərsiz nümunələrin qorunması, müasir dövrdə təkcə mədəniyyət kontekstində deyil, birbaşa milli yaddaşın müdafiəsi müstəvisində aktuallıq kəsb edir.

Ölkəmizin sənətkarlıq salnaməsinə diqqət yetirdikdə aydın olur ki, xalqımızın mənəvi dünyası, fəlsəfi təfəkkürü və estetik dünyagörüşü məhz bu yaradıcılıq sahələrində təcəssüm tapıb. Hazırda unudulmaq təhlükəsi yaşayan hər bir sahənin özünəməxsus xüsusiyyətləri xalqımızın intellektual bəşəri gücünü nümayiş etdirir. Məsələn, əl işi olan zərif xalq zərgərliyi və metal üzərində oyma (nəqqaşlıq) nümunələri bu gün yerli sənətkarlar tərəfindən olduqca məhdud miqdarda icra olunmaqdadır. Bununla yanaşı, xüsusi çəkiclərlə döyülərək misdən güyüm, satıl, sərnic, teşt kimi məişət əşyalarının hazırlanması olan Lahıc misgərlik sənəti artıq UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilib.

Bununla paralel olaraq, mis qabların və samovarların zərərli paslanmadan qorunması məqsədilə xüsusi kürədə qızdırılaraq üzərinə ammonium-xlorid (naşatır) və qalay çəkilməsi prosesini – qalayçılığı – bu gün Bakıda (məsələn, "Kubinka" ərazisi), Şəkidə, Bərdədə və Lahıcda yalnız ailə ənənələrini davam etdirən tək-tük ustadlar yaşadır. Digər tərəfdən, təbii ağac materiallarından və rəngli şüşələrdən, mismar və yapışqan tətbiq edilmədən ərsəyə gətirilən şəbəkə sənəti, sadəcə, memarlıq nailiyyəti deyil. Əsas mərkəzi qədim Şəki şəhəri olan bu sahə sənətkarlarımızın riyazi analitik düşüncəsinin bariz sübutudur.

Böyük ürək ağrısı ilə qeyd olunmalıdır ki, müasir sənaye imkanlarının genişlənməsi və kütləvi istehlak psixologiyası əl əməyinə söykənən bu tarixi peşələri sıradan çıxarır. Sənaye üsulu ilə kütləvi şəkildə istehsal olunan ucuz məhsullar gərgin zəhmət hesabına meydana gələn milli sənətkarlıq incilərinin azad bazar rəqabətində mövqe qazanmasını çətinləşdirir. Problemin digər tərəfi isə qədim sənət sahələrində əsrlər boyu formalaşmış "ustad-şagird" münasibətlərinin zəifləməsidir. Peşəkar sənətkarların sayı azaldıqca, bu sənət sahələrinin unikal sirləri də tarixin yaddaşına köçmək təhlükəsi ilə qarşılaşır. Fərqində olmalıyıq ki, bircə milli sənət növünün belə sıradan çıxması, bütöv bir tarixi epoxanın yaddaşlardan silinməsinə bərabərdir.

Azərbaycan dövləti tərəfindən milli-mənəvi irsin qorunması, qədim sənət sahələrinin dirçəldilməsi və onların qlobal miqyasda təbliği yönümündə fundamental layihələr həyata keçirilməkdədir. Müvafiq dövlət proqramları və Prezident sərəncamları çərçivəsində unudulmuş və ya unudulmaqda olan sənət növlərinin bərpası rəsmi olaraq yüksək səviyyədə dəstəklənir.

Bu nadir peşələrin yox olmaması üçün incəsənət mərkəzləri və muzeylər mühüm fəaliyyət göstərir. Bunun bariz nümunəsi olaraq, Bakının Ramana qəsəbəsində açılan Ramana Əl Sənətləri Muzeyini qeyd etmək olar. Yerli sənətkarların əl işlərinin sərgiləndiyi bu məkanda unudulmaqda olan sənət nümunələrinin hazırlanma prosesini canlı izləmək mümkündür. Lakin bu nəcib fəaliyyət bütövlükdə cəmiyyətin, intellektual təbəqənin və gəncliyin üzərinə də böyük məsuliyyət yükü qoyur. Qədim peşələrin yaşadılması məqsədilə yeni yaradıcılıq emalatxanalarının təşkili, bu sənətlərin turizm klasterinə və müasir dizayn sənayesinə inteqrasiyasının təmini, gənc nəslin bu sahələrə maddi-mənəvi cəhətdən təşviq edilməsi zamanın mütləq tələbidir.

Öz köklərinə və tarixi keçmişinə sahib durmayan xalqların qloballaşan dünya nizamında öz milli mənsubiyyətini saxlaması qeyri-mümkündür. Biz keçmişin bu bənzərsiz yadigar incilərini yalnız muzey eksponatları kimi deyil, canlı və yaşar bir mədəniyyət forması kimi gələcək nəsillərə ötürməyə borcluyuq. Bu, bizim həm şanlı tariximiz, həm də işıqlı gələcəyimiz qarşısında ən müqəddəs vətəndaşlıq missiyamızdır.

Türkan Nəcəfova