Uşaqların inkişafı təkcə fiziki sağlamlıqla ölçülmür KONKRET

“Ümumiyyətlə uşaqların inkişafi təkcə yaxşı qidalanması, dərs oxuması və ya fiziki cəhətdən sağlam olması ilə ölçülmür. Hazırkı dövrdə bir uşağın həqiqi inkişafı onun həm bədən sağlamlığının, həm də psixoloji vəziyyətinin paralel şəkildə formalaşması ilə mümkündür. Yorğun, yuxusuz, hərəkətsiz, emosional boşluq içində yaşayan bir uşaq nə qədər yaxşı geyinsə də, nə qədər yaxşı məktəbdə oxusa da, daxilən sağlam formalaşa bilmir.

Bu gün uşaqlar əvvəlki nəsillərdən daha fərqli bir mühitdə böyüyürlər. Onların həyatında rəqəmsal texnologiyalar, telefon, sosial şəbəkələr, sürətli informasiya axını və davamlı müqayisə mühiti var. Bu isə onların həm fiziki, həm də psixoloji inkişafına birbaşa təsir edir. Əgər əvvəllər uşaqlar daha çox həyətə çıxır, qaçır, oynayır, insanlarla canlı ünsiyyət qururdularsa, indi bir çox uşaq gününün böyük hissəsini ekran qarşısında keçirir. Bu vəziyyət həm bədən hərəkətliliyini azaldır, həm də emosional yorğunluq yaradır. Çünki sosial şəbəkələr uşaqlara və yeniyetmələrə həyatın reallığını yox, bəzədilmiş hissəsini göstərir.

Nəticədə onlar özlərini başqaları ilə müqayisə etməyə başlayırlar, özlərini kifayət qədər yaxşı, gözəl, uğurlu və ya dəyərli hiss etmirlər. Bu isə zamanla özgüvən zəifliyi, narahatlıq, emosional gərginlik yaradır”.

Bu fikirləri psixoloq Dilruba Həsənova KONKRET.az-a açıqlamasında səsləndirib:

“Amma məsələ texnologiyanın özündə deyil. Xüsusilə gecə saatlarına qədər telefon istifadəsi, sosial mediaya həddindən artıq bağlanmaq, real münasibətlərdən uzaqlaşmaq uşaq və yeniyetmələrdə emosional boşluq yaradan əsas səbəblər sırasındadır. Bu halda ailə mühiti həlledici rol oynayır. Çünki uşaq ilk davranış modelini məhz ailədə öyrənir. Əgər ailədə sevgi, diqqət, sabitlik, hörmət və s varsa, uşaq xarici mühitin hər hansı təsirlərinə daha dayanıqlı olur. Amma əgər ailədə daimi gərginlik davam edirsə bu uşağın daxilində dərin boşluqlar yaradır. Belə uşaqlar bəzən bunu sözlə ifadə edə bilmirlər, amma davranışları ilə göstərirlər. Onlar ya aqressiv olur, ya özlərinə qapanırlar. Dəyər hissini xaricdən almağa başlayırlar”.

Psixoloq qeyd edir ki,təhsil sistemi də bu inkişaf prosesində çox mühüm rol oynayır.

“Əgər bir uşaq yalnız qiymət almağı, yarışmağı, müqayisə olunmağı və daim nəyisə sübut etməyi öyrənirsə, o zaman o, həyatı inkişaf yeri kimi yox, təzyiq və qiymətləndirilmə sahəsi kimi qavramağa başlayır .

Uşaq təkcə akademik biliklə yox, eyni zamanda emosional savadla, empati və məsuliyyət hissi ilə də böyüməlidir. Əks halda savadlı, amma emosional cəhətdən zəif, intellektual və daxildən kövrək bir nəsil formalaşır.
Sosial çevrə də uşağın kimliyinin formalaşmasına çox ciddi təsir göstərir. Xüsusilə yeniyetməlik dövründə insan üçün “mən kiməm?” sualı çox vaxt “məni başqaları necə görür?” sualına çevrilir. . Dost çevrəsi, qəbul olunmaq ehtiyacı bu dövrdə çox güclü olur. Əgər uşaq sağlam, dəstəkləyici və hörmətli bir çevrədədirsə, bu onun özünə münasibətini müsbət formalaşdırır. Amma alçaldan, lağ edən və süni uğura fokuslanan çevrələr uşağın daxili dəyər hissini sarsıda bilir”.

D.Həsənova vurğulayır ki, bütün bunlara görə valideynlərin və müəllimlərin üzərinə çox ciddi məsuliyyət düşür.

“Uşağa sağlam həyat tərzi öyrətmək yalnız tez yat , telefona baxma , idman et, ders oxu deməklə olmur. Uşaq əvvəlcə bunu yaşamalı, görməli və hiss etməlidir. Valideyn özü bütün gün telefonda olub, uşağa ekran qadağası qoya bilməz. Evdə emosional ünsiyyət yoxdursa, uşağın daxili dünyası ilə maraqlanmadan yalnız qayda qoymaq da nəticə vermir. Uşağın həm fiziki, həm də psixoloji sağlamlığı üçün evdə müəyyən sabitlik olmalıdır. Yuxu saatı, qidalanma, hərəkətlilik, açıq hava, ailə söhbətləri, birgə vaxt keçirmək, ekran balansı — bunların hamısı uşağın sinir sisteminə və daxili təhlükəsizlik hissinə təsir edir. Bununla yanaşı, uşaqlara emosiyaları tanımaq və ifadə etmək də öyrədilməlidir. Çünki bir çox uşaq və yeniyetmə pis davranmır, sadəcə nə hiss etdiyini başa düşmür və onu necə ifadə edəcəyini bilmir. Əsəbi olan, inciyən, qorxan və ya utanan uşaq bunu çox vaxt aqressiya, küsmək, qapanmaq və ya inadkarlıqla göstərir. Ona görə uşaqlara “özünü necə hiss edirsən?”, “səni nə incitdi?”, “bu vəziyyətdə başqa necə reaksiya verə bilərdin?” kimi suallar verilməlidir. Bu, onların emosional dayanıqlığını artırır və öz daxili dünyaları ilə əlaqə qurmağı öyrədir.

Eyni zamanda uşağa dəyərlər sistemi də sadəcə nəsihətlə yox, davranış modeli ile başa salınmalıdır .Uşaq dürüstlüyü, hörməti, mərhəməti, məsuliyyəti, özünü idarə etməyi və münasibət mədəniyyətini valideynin və müəllimin gündəlik davranışında görməlidir. Çünki uşaqlar deyiləni yox, gördüklərini daha dərindən mənimsəyirlər”.

Aynurə İsmayıl
KONKRET.az

P.S. Yazı Azərbaycan Respublikası Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafı” mövzusuna uyğun olaraq dərc edilir.