Vaşinqtonun neft cilovu: Tramp Kubanı necə boğur

Milli.Az "Baku Network"da dərc olunmuş məqaləni təqdim edir:

2026-cı ilin əvvəlində Kuba Respublikası struktur böhranının astanasına gəlib çıxıb. Ölkə indi ideoloji qarşıdurma və ya diplomatik münaqişə nəticəsində deyil, strateji miqyasda enerji şokunun təzyiqi altında sistemli bir "rejim stress-testindən" keçir. Havananın ABŞ hökumətindən gələn "qeyri-adi və fövqəladə təhlükə" ilə əlaqədar beynəlxalq fövqəladə vəziyyət elan etməsi sırf simvolik addım deyil - bu, dövlətin cəmiyyətin yaşaması və əsas institutların işləməsi üçün zəruri funksiyaları təmin etmə qabiliyyətinin sarsıldığını göstərən siqnaldır.

Xarici enerji mənbələrindən təcrid olunmuş, logistika zəncirləri dağılmış, valyuta ehtiyatları tükənmiş bir şəraitdə enerji böhranı artıq sırf texniki deyil, siyasi və institusional məsələdir - yəni hakimiyyət sisteminin yaşaya bilib-bilməməsi məsələsi. Onilliklər boyu icarə yanacaq tədarükünə və xarici subsidiyalara söykənən Kuba enerji modeli 2025-2026-cı illərdə bu dayaqların birdən-birə itməsi ilə üz-üzə qaldı.

Enerji defisiti - sistem böhranı kimi

Kuba enerji təminatı sistemi hələ 1990-cı illərin "xüsusi dövrü"ndən bəri xarici şoklara qarşı zəif müqavimətli daxili rezervuar kimi formalaşıb. Ölkənin neft ehtiyatları məhduddur: hasilat cəmi 40 min barel civarındadır, halbuki daxili tələbat 100 min bareldən çoxdur. Bu fərq illərdir iqtisadiyyatın canını sıxır. İstehsal və emal gücü köhnəlib, enerji infrastrukturu isə əsasən ağır yanacaqlardan asılı vəziyyətdədir.

Venesuela və qismən Meksikadan subsidiyalı tədarüklər bu struktur çatışmazlığı uzun müddət balanslaşdırırdı. Lakin Vaşinqtonun Venesuela istiqamətini bağlaması və Meksika üzərinə təzyiqi bu tarazlığı tam dağıtdı.

Ada dövləti üçün elektrik enerjisi, nəqliyyat, su təchizatı, rabitə, ərzaq logistikasının hamısı sabit yanacaq idxalına bağlıdır. Onun itməsinin nəticəsi sırf texniki nasazlıq deyil - bu, cəmiyyətin orqanizmini təşkil edən strukturların dağılmasıdır: elektrik kəsintiləri, zavodların dayanması, ərzaq çatışmazlığı, sosial gərginlik artıq gündəlik reallığa çevrilib.

Əsas sual budur: Kuba enerji böhranı təsadüfi deyil - enerji bu gün açıq şəkildə geosiyasi təsir alətinə çevrilib.

ABŞ administrasiyasının təzyiq strategiyası

2025-2026-cı illərdə ABŞ prezidenti Donald Trampın rəhbərliyi altında qəbul edilən qərarlar göstərir ki, Vaşinqton enerji faktorundan Kubaya qarşı sistemli təzyiq mexanizmi kimi istifadə edir. Məntiq sadədir: yanacaqdan məhrum edilən dövlət aparatının sosial nəzarəti qorumağa, əsas xidmətləri təmin etməyə və nəticədə siyasi sabitliyi saxlamağa imkanı qalmır.

ABŞ-ın Kuba istiqamətində neft göndərən bütün ölkələrə qarşı rüsum və sanksiya təhdidi ilə fövqəladə vəziyyət elan etməsi bir epizod deyil, planlı strategiyadır. Məqsəd - Havananı qlobal enerji bazarlarından təcrid etmək. Vaşinqton açıq mesaj verir: məhdudiyyətləri dolanmaq cəhdi siyasi təxribat kimi qəbul ediləcək.

Bu təzyiq təkcə Havanaya deyil, potensial vasitəçilərə də yönəlib. ABŞ sanksiya və iqtisadi təhdidlər vasitəsilə Kuba ilə enerji əməkdaşlığını istənilən dövlət üçün riskə çevirmək istəyir.

Bu vəziyyətdə Meksika suveren qərar və geosiyasi öhdəliklərin kəsişməsində qalıb. Formal olaraq Meksikanın tədarükləri kommersiya və humanitar xarakter daşıyır, amma real vəziyyətdə bunlar ABŞ-Meksika münasibətləri və ticarət razılaşmalarının yenidən nəzərdən keçirilməsi ilə toqquşur. Nəticədə, Kuba daxili resursları tükənmiş halda, son neytral təchizatçısını da itirir.

Regional nəticələr və qonşuların dilemması

Meksika üçün bu situasiya suverenliyin hədlərini müəyyən edən sınağa çevrilib. Prezident Klaudia Şeinbaum bir tərəfdən Vaşinqtonun təzyiqinə boyun əyməməyə çalışır, digər tərəfdən isə ABŞ-ın iqtisadi rüsum və sanksiya təhdidləri ilə üz-üzədir.

2025-ci ildə Kubaya gündəlik 20 min barel neft göndərən Meksika 2026-cı ilin əvvəlində bu həcmi 3 minə endirib. Bu, sadəcə logistika problemi deyil - ABŞ təhdidlərinin real nəticəsidir. Vaşinqton iqtisadi sanksiyadan tutmuş narkokartellərlə mübarizə bəhanəsi altında hərbi təzyiqə qədər bütün arsenalını işə salıb.

Meksika siyasi elitası da parçalanıb. Bəziləri Kuba rejiminin islahatlara getməməsindən, iqtisadiyyatı dağılmağa buraxmasından narazıdır. Digərləri isə ABŞ-la qarşıdurmanın uzunmüddətli perspektivdə Meksikanın öz sabitliyini riskə atacağından ehtiyatlanır.

Kubada sosial və institusional tənəzzül

İqtisadi böhranın nəticələri bir-birini qidalandırır. Turizm hələ də pandemiyadan əvvəlki səviyyəyə qayıda bilməyib. Şəkər sənayesi dağılmaq üzrədir. Tibbi xidmət və əmək missiyalarının ixracı isə itkiləri kompensasiya etmir. Bu şəraitdə neft sadəcə enerji deyil, dövlətin işləməsi üçün həyati şərtdir.

Gündəlik elektrik kəsintiləri adi hala çevrilib. Zavodlar dayanır, ərzaq paylanması pozulur, sosial narazılıq artır. Son illərdə əhalisi 10 faiz azalan Kuba indi 10 milyondan da az insanla sabahını bilmir.

Siyasi reaksiya və hakimiyyətin dözümlülük həddi

Kubalı rəsmilərin reaksiyası tanış ritorika üzərində qurulub: xarici düşmən, milli həmrəylik çağırışı, günahkar kimi ABŞ-ın göstərilməsi. Prezident Migel Dias-Kanel xalqa və beynəlxalq ictimaiyyətə müraciət edərək böhranın səbəbini daxili səhvlərdə deyil, xarici təzyiqdə görür.

Amma fərq ondadır ki, bu dəfə rejimin nə daxili ehtiyatı, nə də xarici dayağı qalıb. Artıq nə Venesueladan dəstək var, nə də valyuta axını. Hətta üçüncü ölkələrə satılan Venesuela nefti üzərindən qazanılan simvolik gəlir də indi mümkün deyil.

Amerikan arqumentlərinin deşifrasiyası

ABŞ-ın fövqəladə vəziyyət qərarında deyilir ki, "Kuba rejimi terrorizmi təşviq edən düşmən qüvvələri dəstəkləyir" və guya ölkədə "ABŞ-dan gizli məlumat oğurluğu ilə məşğul olan iri rus kəşfiyyat mərkəzi" fəaliyyət göstərir.

Havanadakı Lourdes mərkəzinin tarixi çoxdan qapanıb - o, 2002-ci ildə bağlanıb, sonrakı illərdə bərpa cəhdləri nəticəsiz qalıb. Bu iddialar sadəcə soyuq müharibə dövründən qalma köhnə ritorikadır.

Son onillik yarımda Kuba nə narkoticarət, nə də beynəlxalq cinayət şəbəkələri sahəsində aktivlik göstərib. Əksinə, ölkə ABŞ sahil mühafizəsi ilə birgə qeyri-qanuni miqrasiyaya qarşı əməkdaşlıq edir və qaçqınları geri qaytarır. Bu fakt Vaşinqtonun rəsmi bəyanatları ilə ziddiyyət təşkil edir.

Yaxın perspektivdə Kuba daha sərt enerji normallaşması, infrastrukturun sürətli aşınması və sosial gərginliyin artması ilə üzləşəcək. Alternativ yanacaq mənbəyi və valyuta axını olmadan, enerji böhranının institusional dağılmaya çevrilməsi ehtimalı çox yüksəkdir.

Hadisələrin inkişaf variantları

Orta müddətli perspektivdə Kuba üçün iki əsas ssenari mümkündür.

Birinci ssenari - siyasi razılaşma və xarici güzəştlər. Kuba qismən yanacaq tədarükünü bərpa etmək üçün xarici tərəfdaşlarla siyasi və iqtisadi kompromis axtarışına çıxa bilər. Bu, həm xarici siyasət kursunun, həm də iqtisadi prioritetlərin yenidən tənzimlənməsini tələb edəcək. Belə bir addım ağrılı güzəştlərlə müşayiət olunsa da, ölkəyə nəfəs almaq imkanı verə bilər.

İkinci ssenari - idarə olunan böhran rejimi. Əgər xarici razılaşmalar alınmasa, Havana sərt idarəetmə rejiminə keçəcək. Bu isə həyat səviyyəsinin daha da aşağı düşməsi, repressiv nəzarətin sərtləşməsi və vətəndaş azadlıqlarının məhdudlaşdırılması deməkdir.

Üçüncü yol - sürətli iqtisadi liberallaşma nəzəri baxımdan mümkündür, lakin xarici təzyiq aradan qalxmadan və geosiyasi mühit dəyişmədən real görünmür. Bunun üçün Kuba təkcə daxili iqtisadi modelini dəyişməli deyil, həm də beynəlxalq səviyyədə etimad zənciri qurmalıdır - bu isə mövcud şəraitdə son dərəcə çətin və riskli prosesdir.

Enerji böhranı artıq Kuba üçün təkcə texnoloji məsələ deyil - bu, tarixi dönüş nöqtəsidir. Ölkənin gələcəyi onun siyasi və iqtisadi sisteminin dəyişən dünyaya nə qədər tez uyğunlaşa biləcəyindən asılıdır. Onilliklər boyu böhranlar arasında tarazlıq saxlayan ada indi zamanın əleyhinə işlədiyi və xarici dayaqların tam çökdüyü bir məqamda dayanıb.

Beynəlxalq aspekt: enerji yeni sanksiya silahı kimi

Kubada baş verənlər sadəcə "soyuq müharibənin qayıdışı" deyil. Bu, qlobal siyasətin yeni mərhələyə - enerji proteksionizmi və sanksiya şantajı dövrünə keçidinin təzahürüdür. 2022-ci ildən sonra enerji artıq iqtisadiyyatın bir hissəsi olmaqdan çıxıb və geosiyasi mübarizə alətinə çevrilib - burada neft, qaz və yanacaq siyasi təsir vasitəsi kimi işlədilir.

Dünyanın ən iri neft-qaz istehsalçısı kimi ABŞ indi strateji enerji üstünlüyü rejimi qurur. Kubaya neft axınını bağlamaqla Vaşinqton göstərir ki, o, təkcə ayrı-ayrı ölkələrə sanksiya tətbiq edə bilmir, həm də bütöv regionların enerji axınını idarə etməyə qadirdir.

Bu, yeni tipli "idarəolunan boğma" modelidir - ABŞ xəttindən kənara çıxan dövlətlər üçün xəbərdarlıq. Kuba isə öz antiamerika imici və tarixi ilə bu ssenarinin ilk "laborator nümunəsi"nə çevrilib.

Təzyiq mexanizmləri

Kuba əleyhinə enerji blokadası üç səviyyədə işləyir:

Maliyyə səviyyəsi - neft tədarükünün ödənişinə, tankerlərin sığortasına və dollar üzərindən aparılan bank əməliyyatlarına sanksiyalar.

Logistika səviyyəsi - Kubaya girən gəmilərə qarşı cərimə hədələri, Karib dənizində marşrutların nəzarətə götürülməsi.

Siyasi-ticarət səviyyəsi - Meksika kimi tərəfdaş ölkələrə ABŞ-a ixrac rüsumları ilə təhdidlər.

Bu, klassik dəniz blokadası deyil, "maliyyə-enerji blokadası"dır. Vaşinqton beynəlxalq hüququ birbaşa pozmadan, amma eyni nəticə - iqtisadi boğulma effekti ilə hərəkət edir.

RAND Corporation ekspertlərinin qiymətləndirməsinə görə, belə təzyiq rejimi o zaman effektiv olur ki, hədəf ölkənin nə öz yanacaq mənbəyi, nə də bazardan almaq üçün valyutası olsun. Kuba bu vəziyyətdədir: dizel və mazut ehtiyatı bir neçə həftəyə çatır, elektrik stansiyalarının ehtiyat gücü yoxdur, enerji infrastrukturu isə texnoloji cəhətdən sıradan çıxıb.

Geosiyasi fon: "Karib şahmat taxtası"

Karib hövzəsi yenidən gizli strateji qarşıdurma meydanına çevrilib - burada ABŞ, Çin və Rusiya maraqları kəsişir.

Moskva 2014-dən sonra Kubanı Qərb yarımkürəsində simvolik qayıdış platforması kimi görürdü. Amma 2022-ci ildən bəri sanksiyalar, logistika çətinlikləri və Rusiya daxilində yanacaq böhranı bu planları əhəmiyyətli dərəcədə zəiflətdi.

Pekin əksinə, regionda humanitar və enerji layihələri vasitəsilə addım-addım mövqelərini gücləndirir. Çin şirkətləri Kubanı "Bir kəmər, bir yol" təşəbbüsünün dəniz qolunda gələcək strateji dayaq nöqtəsi kimi nəzərdən keçirir, amma Vaşinqtonla açıq qarşıdurmadan yayınmaq üçün hələlik birbaşa neft tədarükündən çəkinir.

Avropa İttifaqı məsafəli mövqe tutur - Vaşinqtonun addımlarını "proporsional olmayan" adlandırsa da, açıq qarşıdurmaya girmir. Brüssel həm də postkolonial keçmişi olan bir ölkənin enerji ilə "boğulması" görüntüsündən qaçmağa çalışır.

Beləliklə, Kuba bu gün ABŞ təsirinin sərhədlərini yoxlamaq üçün real laboratoriyaya çevrilib: Vaşinqton Latın Amerikası məkanında siyasətinin alternativsizliyini göstərmək üçün haraya qədər gedə bilər?

Daxili istiqamət: enerji - siyasi səfərbərlik aləti kimi

Kubalı rəhbərlik enerji kollapsını xalqı səfərbər etmək üçün istifadə edir. Prezident Migel Dias-Kanel "milli mühasirə" obrazı yaradır - guya xalq "imperiya təzyiqinə" qarşı dözməlidir. Bu ritorika tərəfdarları birləşdirir, amma şəhər əhalisi üçün işıqsızlıq və yanacaq qıtlığı gündəlik təhqirə çevrilib.

Rejimin sosial dayanıqlığı üç dayağa söykənir:

- informasiya üzərində inhisar;
- ərzaq və yanacaq bölgüsünə nəzarət;
- "xarici düşmən - bütün bəlaların səbəbi" ideoloji formulu.

Lakin bu mexanizmlər enerji resursları tükəndikcə təsir gücünü itirir. Dövlətin maddi əsası dağılarkən ideoloji nəzarət təkbaşına sistemi ayaqda saxlaya bilmir.

Kuba keçmişlə gələcək arasında: "Xüsusi dövr 2.0"

Bugünkü böhran həm miqyası, həm də mahiyyəti etibarilə 1990-cı illərin əvvəlindəki "xüsusi dövrü" xatırladır. O zaman SSRİ-nin dağılması ilə Kuba xaricdən gələn neftin 80 faizini birdən itirmişdi. Amma indiki vəziyyət daha təhlükəlidir - 1990-cı illərdə Havanada hələ inqilabın ideoloji enerjisi və sosial nikbinlik var idi, bu gün isə cəmiyyətin üzərində yorğunluq, apatiya və demoqrafik aşınma hökm sürür.

Ölkə qocalır: orta yaş artıq 42-ni keçib, gənclik kütləvi şəkildə ölkəni tərk edir. Nəticədə iqtisadi sarsıntılar demoqrafik geriləmə ilə üst-üstə düşür və insan kapitalının bərpasız tənəzzülü riskini yaradır.

Xilas yolları

1. Siyasi neytrallaşma. Kuba ABŞ-la gərginliyi yumşaltmaq üçün vasitəçilər - Braziliya, İspaniya, Vatikan və ya Meksika - üzərindən dialoqa gedə bilər. Bu, "idarə olunan gərginlikdən çıxış" ssenarisi ola bilər: Havana qismən islahatlara razılıq verir, əvəzində beynəlxalq enerji bazarlarına çıxış qazanır. Amma bu yolun mənası aydındır - siyasi suverenliyin bir hissəsini itirmək.

2. Şərqə dönüş. Başqa istiqamət - Çin və İranla əməkdaşlığı dərinləşdirmək, barter əsaslı tədarük sxemləri qurmaqdır: məsələn, tibbi xidmət və biotexnologiyaları enerji daşıyıcılarına dəyişmək. Amma bu ssenari də risklidir - ABŞ belə addımı "sanksiyaları pozan koalisiya" kimi qavrayıb təzyiqi genişləndirə bilər.

3. Texnoloji adaptasiya. Uzunmüddətli baxışda Kuba günəş enerjisinə və bioyanacağa sərmayə qoyaraq tropik iqlim və kənd təsərrüfatı tullantılarından faydalana bilər. Amma xarici investisiya və avadanlıq olmadan bu hədəf, hələlik, real plan deyil, utopiyadır.

CSIS və Atlantic Council analitiklərinin dəyərləndirməsinə görə, qarşıdakı altı ay Kubanı "idarə olunan xaos" rejimi gözləyir - repressiya, normalaşdırma və beynəlxalq təcrid kombinasiyası.

Ən böyük regional təhlükə isə ikinci miqrasiya dalğasıdır: milyonlarla kubalı adanı tərk etməyə cəhd göstərə bilər. Bu, Florida, Baham adaları və Meksika üçün humanitar və siyasi böhrana çevrilə bilər. İronik şəkildə, böhranı doğuran ABŞ onun nəticələrinə öz sahillərində rast gələcək.

Kuba təcrübəsinin qlobal dərsləri

Kuba indi yeni təzyiq doktrinasının - "yanacaq vasitəsilə sanksiya" modelinin sınaq meydanıdır. Bu yanaşma gələcəkdə enerji idxalından asılı olan digər ölkələrə - Livan, Şri-Lanka, Filippin, Tunis, Nepal kimi - tətbiq oluna bilər.

Soyuq müharibə dövründə Kuba ideoloji qarşıdurmanın simvolu idisə, indi o, enerji bərabərsizliyinin simvoluna çevrilib. Neftin yenidən geosiyasi silah kimi işlədiyi çağda, bir vaxtlar inqilabın rəmzi sayılan ada indi qlobal asılılığın aynasıdır.

Kubadakı böhran lokal nasazlıq deyil - bu, qlobal dəyişimin simptomudur. Dünya enerji merkantilizminə qayıdır, burada hər ton neftin siyasi dəyəri var. ABŞ, Çin, Rusiya, İran və Avropa İttifaqı hamısı eyni məntiqlə hərəkət edir: "resurs - təsir aləti" prinsipi.

Kuba yeni dövrün ilk qurbanıdır - ideologiyaların yerini enerji rıçaqları tutub, inqilabların yerini elektrik kəsintiləri, azadlığın yerini isə tanker asılılığı alıb.

Bir ölkənin yanacağı tükənəndə, təkcə generatorlar yox, həm də ictimai etimad mexanizmləri dayanır. Uzaq illər boyu müqavimət simvolu olmuş bu ada indi hamı üçün xəbərdarlığa çevrilir: XXI əsrdə enerji asılılığı - azadlığın yeni formasız məhdudiyyətidir.

Milli.Az