Xarabalıqdan həyata qayıdış...

Ağdamın yarımçıq qalmış səhərləri yenidən açılır

Bir vaxtlar xarabalığa çevrilən Ağdamda bu gün evlərin işıqları yanır, məktəblərin qapıları açılır, yeni yollar salınır. 27 il işğal altında qalan “Ruhlar şəhəri”ndə artıq yeni həyatın ilk səhifələri yazılır. Uzun illər ərzində həsrətlə gözlənilən Böyük Qayıdış artıq sadəcə bir arzu deyil, reallıqdır. Vaxtilə doğma yurd-yuvasından didərgin düşən ailələr bu gün Ağdamın küçələrinə, evlərinə, xatirələrinin olduğu torpaqlara geri dönürlər.

117 ailə yola salındı

Dünən Ağdama növbəti köç karvanı yola salınıb. Bu mərhələdə 117 ailə (362 nəfər) köçürülüb. Köçürülən şəxslər arasında Ağdamın adını yalnız xatirələrdən, ailə söhbətlərindən və köhnə fotolardan tanıyanlar da var. İndi isə həmin insanlar Ağdamı sadəcə xatırlamayacaq, onu yaşayacaqlar.

Rəsmi məlumata görə, bu köçlə birlikdə 2026-cı il sentyabrın 1-dək Ağdam şəhərinə ümumilikdə 931 ailə-3363 nəfər köçürülüb. Bu, sadəcə 117 ailənin bir şəhərdən digərinə köçməsi deyil. 30 ildən artıq davam edən həsrətin növbəti dəfə sona çatmasıdır.

Ağdamın yarımçıq qalmış səhəri

Ağdam bir zamanlar Qarabağın ən canlı şəhərlərindən biri idi. Burada həyat qaynayırdı, küçələr insanlarla dolu idi, evlərdən uşaqların səsi gəlirdi. Lakin 1993-cü ildə şəhər işğala məruz qaldı. Sonrakı illərdə Ağdamın adı Azərbaycanın yaddaşında yalnız bir şəhərin adı kimi deyil, həm də dağıdılmış yurdun, yarımçıq qalmış həyatların simvolu kimi yaşadı.

İşğal dövründə şəhər və rayonun yaşayış məntəqələri, evlər, təsərrüfat obyektləri, sosial və digər infrastrukturlar dağıdıldı. 2020-ci ildə Ağdam azad ediləndə qarşıda yalnız torpağın geri qaytarılması deyil, həm də həmin torpaqda həyatı yenidən qurmaq kimi nəhəng vəzifə dayanırdı.

Ağdamın mənzərəsi o qədər ağır idi ki, şəhəri görən insan üçün bir sual qaçılmaz görünürdü: Bu xarabalıqda yenidən şəhər yaratmaq mümkündürmü? Bu gün həmin sualın cavabı artıq göz qabağındadır.

Ağdamın taleyini dəyişən tarix

2020-ci ilin noyabrında Azərbaycan tarixinin ən mühüm səhifələrindən biri açıldı. Vətən müharibəsi nəticəsində Ağdam rayonu işğaldan azad edildi. Noyabrın 20-də Azərbaycan bayrağı yenidən Ağdamda dalğalandı. Üçrəngli bayrağımızın Ağdamda ucaldılması 27 illik fasilədən sonra şəhərin yenidən Azərbaycana qayıtmasının rəmzinə çevrildi. Əslində bu, yalnız hərbi qələbənin son nöqtəsi deyildi. Bu, böyük bir quruculuğun başlanğıc xətti idi. Çünki azad edilmiş şəhərin qarşısında iki yol vardı: xarabalıq kimi qalmaq və ya yenidən qurulmaq. Azərbaycan ikinci yolu seçdi.

Xarabalığın yerində yeni şəhər...

Ağdamın yenidən qurulması adi şəhərsalma layihəsi deyil. Burada söhbət dağıdılmış şəhərin yenidən salınmasından gedir.

Yeni Ağdam konsepsiyasında yaşayış binaları ilə yanaşı məktəblər, uşaq bağçaları, tibb müəssisələri, yollar, ictimai məkanlar, nəqliyyat infrastrukturu, biznes və istehsal sahələri bir-birini tamamlayır. Başqa sözlə, məqsəd sadəcə ev tikmək deyil. Məqsəd şəhər qurmaqdır. Bu fərq xüsusilə vacibdir. Çünki Böyük Qayıdış yalnız insanların doğma torpağa fiziki qayıdışı ilə tamamlanmır. İnsanların burada işləməsi, övladlarının məktəbə getməsi, səhiyyə xidmətlərindən yararlanması, biznes qurması, sosial və mədəni həyatın formalaşması lazımdır. Ağdamda görülən işlərin məntiqi də məhz bunun üzərində qurulur.

Yeni Ağdamın infrastrukturu

Şəhərin dirçəldilməsi üçün ilk növbədə onun digər bölgələrlə əlaqəsi təmin edilməlidir. Bu istiqamətdə Bərdə-Ağdam avtomobil yolu və Ağdam dəmir yolu xətti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ağdam Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksinin istifadəyə verilməsi isə şəhərin nəqliyyat xəritəsində yeni mərhələ açır. Ağdamda Bərdə-Ağdam avtomobil yolu, 110/35/10 kV-luq “Ağdam” qovşaq yarımstansiyası, Xaçınçay su anbarı, Regional Rəqəmsal İdarəetmə Mərkəzi və Təlim-Tədris Kompleksi, həmçinin Ağdam Dəmir Yolu və Avtovağzal Kompleksi istifadəyə verilib. Bu siyahı əslində yeni şəhərin necə qurulduğunu göstərən bir xəritədir.

Beləliklə, Ağdam təkcə yenidən tikilmir. O, müasir şəhər modelinə uyğun şəkildə yenidən formalaşdırılır.

Qayıdışın ən gözəl mənzərəsi...

Bir şəhərin gələcəyini görmək üçün, onun təhsil ocaqlarına baxmaq lazımdır. Ağdamda bu mənzərə artıq dəyişib. Şəhərin 1 nömrəli tam orta məktəbinin yeni binası 960 şagird üçün nəzərdə tutulub. Üçmərtəbəli məktəbdə laboratoriyalar, kitabxana, muzey, idman və akt zalları, yeməkxanalar və STEAM otaqları yaradılıb. Məktəbin məqsədi Böyük Qayıdış çərçivəsində Ağdama qayıdan uşaqların müasir standartlara uyğun təhsil almasını təmin etməkdir.

Bir vaxtlar Ağdamdan didərgin düşən ailələrin uşaqları başqa şəhərlərin məktəblərində oxuyurdular. İndi isə Ağdamda yeni nəsil yetişəcək. Bu, bəlkə də Böyük Qayıdışın ən böyük mənasıdır. Çünki evlərə qayıdan yalnız valideyn deyil. Bir şəhərin gələcəyi də geri qayıdır...

İqtisadi həyat da yenidən qurulur

Məlumdur ki, şəhərin yaşaması üçün yalnız evlər kifayət deyil. İqtisadi həyat da lazımdır. Bu baxımdan Ağdam Sənaye Parkının yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

190 hektarlıq ərazini əhatə edən Ağdam Sənaye Parkı işğaldan azad edilmiş ərazilərdə iqtisadi fəallığın formalaşdırılmasının mühüm layihələrindən biridir. Parkda müxtəlif istehsal müəssisələri yaradılır, məhsullar həm daxili bazara, həm də ixrac üçün yönəldilir. 2025-ci ilin məlumatına görə, parkda artıq bir sıra müəssisələr fəaliyyət göstərir və yüzlərlə daimi iş yeri yaradılıb.

Burada ayaqqabıdan mebelə, tikinti materiallarından müxtəlif sənaye məhsullarına qədər istehsal sahələrinin yaradılması planlaşdırılır və həyata keçirilir. Yeni investisiyalar isə Ağdamın təkcə yaşayış məntəqəsi deyil, iqtisadi mərkəz kimi də formalaşdığını göstərir. Ağdamda yaradılan sənaye infrastrukturu məhz bu baxımdan gələcək üçün mühüm rol oynayır.

Şəhərin yaddaşı da geri qayıdır

Ağdamda yalnız yeni binalar tikilmir. Bu şəhərin bir tarixi, bir yaddaşı, bir ruhu var. Ona görə də bərpa prosesi yalnız müasir tikililərin inşası ilə məhdudlaşmır. İmarət Kompleksi, tarixi məscidlər və digər mədəni irs nümunələri də Ağdamın yeni simasının bir hissəsinə çevrilir. 2025-ci ildə Ağdamın Qiyaslı kəndindəki tarixi məscidin bərpadan sonra açılması, Muğam Mərkəzinin fəaliyyətə başlaması, İmarət Kompleksində keçirilən tədbirlər şəhərin mədəni həyatının da yenidən canlandığını göstərir. Bu mənada Ağdamın bərpası iki istiqamətdə gedir: Bir tərəfdə gələcəyin şəhəri qurulur. Digər tərəfdə keçmişin yaddaşı qorunur.

Xatırladaq ki, 2025-ci il martın 27-də Ağdama keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı başladı. Bundan sonra köç karvanları bir-birini əvəz etdi. Hər karvanın öz hekayəsi var. Kiminsə Ağdamda uşaqlıq evi olub. Kiminsə ata-babası orada yaşayıb. Kiminsə yaddaşında yalnız küçələrin, həyətlərin, qonşuların adı qalıb. Amma bütün bu hekayələri birləşdirən bir cümlə var: “Ağdama qayıtdıq...”.

Yeganə BAYRAMOVA