XIX əsrə qədər Qafqazda müstəqil erməni kilsəsi olmayıb

İndiki Ermənistan ərazisi zamanında Qafqaz Albaniyasının qərb sərhədlərini əhatə edirdi və XX əsrin sonlarına qədər həmin ərazilərdə azərbaycanlılar yaşamış və fəaliyyət göstərmişdir.

Bu sözləri Axar.az-a açıqlamasında Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Antik Dövr Alban Arxeologiyası şöbəsinin müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Natiq Alışov deyib.

Onun sözlərinə görə, erməni dövləti Çar Rusiyası tərəfindən ora köçürülmüş ermənilər üçün yaradılmış vilayətin əsasında formalaşdırılıb və 1918-ci ildə İrəvan şəhərinin onlara verilməsi ilə kiçik bir ərazidə özlərinə dövlət yaratmağa nail olublar:

“Lakin 20-30-cu illərdə Azərbaycanın digər tarixi torpaqlarını – Zəngəzur, Göyçə, Dərələyəz və digər əraziləri işğal edərək Ermənistanın sərhədlərini 29 min kvadrat kilometrə çatdırmağa nail olublar. Bu, danılmaz faktdır və bu fakt daxilində onların fəaliyyətini izləmək imkanımız var.

Qeyd edim ki, ermənilər XIX əsrin 30-cu illərinə qədər mövcudluğunu qoruyan Alban irsinə sahib çıxmaq istiqamətində əməli fəaliyyətə keçiblər. Bu fəaliyyətin nəticəsi olaraq, apostollar tərəfindən əsası qoyulmuş müstəqil Alban kilsəsi Çar Rusiyasının dəstəyi ilə 1836-cı ildə ləğv edilərək erməni kilsəsinə tabe etdirilmişdir.

Yəni XIX əsrə qədər Qafqazda müstəqil erməni kilsəsi deyilən bir anlayış mövcud olmamışdır. Xristianlığın yayıldığı I əsrdən XIX əsrə qədər Cənubi Qafqazda müstəqil erməni kilsəsinin fəaliyyətinə heç bir mənbədə rast gəlinmir.

Onların Cənubi Qafqaza köçürülməsi siyasətinin davamı məhz bu Alban xristian irsi üzərində özlərinin “dənizdən-dənizə” dövlət qurmaq ideyasını həyata keçirmək cəhdləri ilə bağlı olmuşdur. Bu fəaliyyət 44 günlük Vətən müharibəsi başlayana qədər davam etmiş və antiterror əməliyyatları ilə onların Qafqaz Albaniyasına məxsus, apostollar tərəfindən əsası qoyulmuş kilsələr üzərindəki hökmranlığı sona çatmışdır”, - o bildirib.

Tarixçi vurğulayıb ki, bu ərazilərdəki kilsələrə olan iddiaların əsasında məhz həmin kilsələrin apostollar tərəfindən inşa edilməsi və bu irsə sahib olmaq dayanırdı:

“Bu, bir növ erməni apostol kilsəsinin müstəqilliyinin və tanınmasının təmin olunmasında mühüm rol oynayırdı. Lakin indiki halda apostolların fəaliyyət sferasına daxil olan monastır və monastır kompleksləri Ermənistan ərazisində mövcud olmadığından, “erməni apostol müstəqil kilsəsi”nin öz fəaliyyətini dayandırması daha məqsədəuyğun olardı. Çünki onların kilsələrinin müstəqilliyi artıq sual altına düşmüş olur və bu suala onlar cavab verməlidirlər.

Digər tərəfdən, ümumiyyətlə, Cənubi Qafqazda erməni-xristian memarlığı, yaxud erməni kilsə memarlığı deyilən bir faktor olmayıb.

Zəngəzur ərazisində yerləşən Tatev, “erməni apostol kilsəsi” kimi fəaliyyət göstərən Eçmiədzin, Dvin kilsələri Alban apostol kilsəsinin yeparxiyaları olub. Sovet dövründə Ermənistan Elmlər Akademiyası tərəfindən bu abidələrin bir çoxunda arxeoloji tədqiqatlar aparılıb və nəşrlər həyata keçirilib”.