Yəhudilərlə farslar niyə düşməndirlər?

İsrail və İran iki qədim xalqın - yəhudilərin və farsların dövlətləridir. Onların hazırkı münaqişəsinin tarixini anlayaraq, bu düşmənçiliyin köklərinin qədim dövrlərə gedib çıxdığını düşünmək məntiqli olardı. Lakin bu intuitiv fərziyyə faktlarla tam dəstəklənmir. Yaxın Şərq insan sivilizasiyasının beşiyi idi və bu bölgədə bir-birinin ardınca bir çox fərqli xalqlar yaşayıb. Şumerlər, Xetlilər, Hurrilər, Midiyalılar, Luvilər, Assuriyalılar, Finikiyalılar... Bu xalqların əksəriyyəti çoxdan yoxa çıxıb və onların həyatlarının izləri yalnız arxeoloji muzeylərdə tapılır. Lakin yəhudilər hələ də mövcuddur, farslar da. Yeri gəlmişkən, Ksenofontun "Anabasis" əsərində haqqında yazdığı digər xalqlar da var.

Bu gün bölgə ölkələrinin əksəriyyətində yaşayan ərəblər tarixi səhnəyə daha sonra qədəm qoyublar, müasir türk milləti isə min illər bundan əvvəl mövcud olublar. Bu uzun tarix özlüyündə yəhudiləri və farsları bölməkdənsə, onları birləşdirməli idi: axı, "təzə gələnlər"lə əhatə olunmuş "veteranlar" bir-birini daha yaxşı başa düşə bilərdilər.

Məktəb dərsliklərindən və populyar mədəniyyətdən biz başqa bir qədim düşmənçilik - farslar və yunanlar arasında daha çox şey bilirik. Termopildəki 300 spartalı, Marafon döyüşü, İskəndərin qalib yürüşü... Lakin bu tarixin bugünkü Yunanıstan və İrana heç bir dəxli yoxdur. Bəli, belə şeylər bir vaxtlar baş verib, amma keçmiş döyüşlərin indiki dövrlə heç bir əlaqəsi yoxdur.

Farsları guya güclü dövlətçilik hissi olan bir xalq hesab edənlər var. Əslində "Fars İmperiyası" heç bir dönəmdə davamlı olaraq mövcud olmayıb. O, qərbdən, şərqdən və cənubdan gələn fəthçilər tərəfindən dəfələrlə məhv edilib, lakin hər dəfə adını, sülaləsini və dinini dəyişdirərək yeni bir formada yenidən doğulub. Əhəmənilər dini plüralizmi tətbiq ediblər, Sasanilər zərdüştlüyü tətbiq ediblər və Samanilər sünni İslama əsaslanan müstəqil bir İran qurublar. Nəhayət, XVI əsrin əvvəllərində İslamın şiə versiyası Farsların əsarətində olan indiki ərazilərdə böyük şair və döyüşçü Şah İsmayıl Xətai tərəfindən yaradılan Səfəvilər Dövləti nədənsə bəzi mənbələrdə İran dövləti, İran imperiyası kimi təqdim edilir. Şah İsmayılın həyatı macəra romanına bənzəyən, şiddətli döyüşlər, möcüzəvi xilasetmələr və peyğəmbərlik xəyalları ilə dolu bir dünya idi.

...XX əsrin ikinci yarısına qədər heç bir Fars dövləti yəhudi dövləti ilə toqquşmayıb. Əhəmənilər yəhudilər Babil əsirliyində olarkən imperiyalarını qurdular və onların Fələstinə qayıtmalarına icazə verməklə onlara böyük bir xeyirxahlıq etdilər. Yəhudi xalqına dövlətçiliyi bərpa edən Makkabi üsyanı, müstəqil Farsın mövcud olmadığı Ellinizm dövründə baş verdi. Sonradan yəhudi dövləti Roma ilə mürəkkəb bir münasibətə girdi və bu, təxminən iki min il davam edən Yəhudi müharibəsi və Diaspora ilə başa çatdı.

Farslar və yəhudi diasporu arasındakı münasibətlərin tarixi, məsələn, Ferdinand və İzabella dövründə İspaniyada yaşanan təqiblərlə yadda qalmayıb. Əlbəttə ki, yəhudilər Farsda həmişə özlərini rahat hiss etmirdilər. Xüsusilə şiə dövründə yəhudiləri İslamı qəbul etməyə məcbur etmək üçün qırğınlar və cəhdlər olub. Buna baxmayaraq, bu gün də İranda yəhudi icması mövcuddur.

Ümumiyyətlə, farslar, Orta əsrlərin və erkən müasir dövrün avropalılarından fərqli olaraq, yəhudiləri digər xalqlar arasında ayırmırdılar. Lakin yəhudilər üçün farslarla münasibətlər onların müqəddəs tarixinin bir hissəsidir. Arxetipik bir vəziyyəti təsvir edən Əhdi-Ətiq Ester kitabında yazılır: yaxınlaşan yəhudi qırğını haqqında şayiələr yayılır və yəhudiləri antisemitlərə qarşı qabaqlayıcı hücuma keçməyə vadar edir.

Purim bayramında əks olunan bu şablon həm yəhudilər, həm də onların əleyhdarları tərəfindən dəfələrlə istifadə olunub. Bu, həmçinin İsrail və ABŞ arasında İrana qarşı aparılan hazırkı müharibə ilə əlaqədar xatırlanır. Lakin burada bir nüans var. Ester kitabında Şah Artakserks tərəfindən təmsil olunan ali fars hakimiyyəti müsbət qarşılanır, cani onun saray adamı Hamandır. Beləliklə, nə fars dövləti, nə də fars xalqı bu mətndə, İncilin "Onun qanı bizim və övladlarımızın üzərinə olsun" ruhunda məsuliyyət daşımır.

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra İran Şahı İsrailin yaranması ideyasını dərhal qəbul etmədi. Lakin tədricən yəhudi dövləti ilə yaxşı münasibətlər qurdu. Hər iki ölkə Yaxın Şərqdəki sünni dövlətlərdən kənarda durmuşdular. Üstəlik, hər iki ölkənin xarici siyasətini ABŞ yönəldirdi. Bəs ortaq sərhədi olmayan, minlərlə kilometr aralıda olan və xarici ticarətdə rəqib olmayan dövlətlər nəyi bölüşməli idilər?

Amma İslam İnqilabından sonra hər şey dəyişdi, demək üçün yaxşı vaxtdır. Bu, prinsipcə doğrudur, lakin hətta bu dövrdə belə köklü dəyişiklik bir gecədə baş vermədi. 1979-cu ilə qədər dünyanın iki ideoloji qütbü var idi: sosializm və kapitalizm. Ayətullah Xomeyni hakimiyyətə gəldikdən sonra üçüncü bir qütb ortaya çıxdı: inqilabi İslam. Xomeyni düşmənlərini açıq şəkildə sıraladı. İnqilabın dərhal məqsədi Amerika diktaturasından qurtulmaq olduğundan, ABŞ "Böyük Şeytan" elan edildi. Daha az təzyiqli düşmən olan SSRİ "Kiçik Şeytan" oldu. Bölgədəki əsas ABŞ peyki olan İsrail "kiçik Şeytan" titulunu qazandı. Başqa sözlə, hətta o zaman belə, konkret antisemitizm mövcud deyildi: İsrailin qınanması sadəcə anti-Amerikanizm forması idi.

Bundan əlavə, yeni İranın İsraillə ideoloji fasiləsi açıq və dönməz olsa da, obyektiv maraqlar hələ də Xomeynçiləri "kiçik Şeytan"la praktik əməkdaşlığa sövq edirdi. 1980-1988-ci illər İran-İraq müharibəsi zamanı İranın silahlarının 80%-i İsraildən gəlirdi. Üstəlik, İran-Kontra məsələsinin göstərdiyi kimi, "böyük Şeytan" da bu əməkdaşlıqdan sığortalanmayıb.

Beləliklə, mövcud eskalasiya tarixən əvvəlcədən müəyyən edilməmişdi. Bu, əsasən İranın regional liderlik uğrunda mübarizəsinin məntiqi ilə idarə olunurdu. Son onilliklərdə İslam Respublikası özünü ərəb dövlətlərindən daha ardıcıl olaraq fələstinlilərin müdafiəçisi kimi göstərməyə çalışıb. Üstəlik, əhali ayətullahların hakimiyyətindən nəzərəçarpacaq dərəcədə bezmişdi, buna görə də cəmiyyəti birləşdirmək üçün diqqəti düşmən imicinə yönəltmək lazım idi. Bu, İsrail əleyhinə ritorikanın radikallaşmasını izah edir və buna qarşı yəhudi dövlətində İranın nüvə proqramının inkişafına dözülməz yanaşılırdı.

Lakin böhran yaşayan təkcə İran deyil, həm də İsrail cəmiyyətidir, buna görə də Netanyahu hökuməti hər fürsətdə asanlıqla hücuma keçərək məğlubedilməz sionist militarizm mifini canlandırmağa çalışır. Lakin hər iki böhran bu və ya digər şəkildə həll edilməlidir və sonra iki xalq gələcək münasibətləri üçün tarixdə daha ilhamverici nümunələr tapa biləcəklər.

Bu gün İran özünü təcavüzün qurbanı hesab edir, halbuki, indiki İranın sələfi sayılan fars dövlətləri də başqa xalqları, dövlətləri işğal edib. Amerika Birləşmiş Ştatları, İran və İsrail də daxil olmaqla bütün ölkələr bu uzun tarixdən dərs çıxarmalıdırlar. Bu dərs ondan ibarətdir ki, fars və yəhudi dövlətləri tarixinin standartlarına görə, nisbətən qısa müddətdə yox ola bilərlər. Həmişə mövcud olan imperiyalar, yaxud imperiya üsul-idarəçiliyini seçmiş dövlətlər olmur. Biri bir az çox, digəri az yaşayır. Tarixin xarabalıqlarında qalan belə dövlətlərin biri pisliyi, digəri nisbətən yaxşılıqları ilə xatırlanacaq.

V.VƏLİLİ