Yeniyetməliklə bağlı nələri bilmək lazımdır? MÜSAHİBƏ

Yeniyetməlik dövrü insanın həyatındakı ən həssas və formalaşma mərhələlərindən biridir. Bu dövrdə baş verən hormonal dəyişikliklər təkcə fiziki inkişafa deyil, həm də psixoloji rifaha və gələcək reproduktiv sağlamlığa təsir göstərir. Yeniyetmələrin hormonal sağlamlığının vaxtında monitorinqi bir çox endokrin və metabolik problemlərin erkən aşkarlanmasına imkan verir.

Lent.az Səhiyyə Nazirliyinin Ailə planlaşdırması məsləhət mərkəzinin laboratoriya texniki Könül Abasova ilə müsahibəni təqdim.

– Yeniyetməlik dövrü nədir və onun üçün hansı hormonal profil xarakterikdir?

- Yeniyetməlik dövrü fizioloji, psixoloji və sosial xüsusiyyətlərin sürətli və unikal inkişafı ilə xarakterizə olunur. Bu dövrdə izlənilməli olan əsas amillərdən biri hormonal profillərdəki dəyişikliklərdir. Hormonlar böyüməni, maddələr mübadiləsini, cinsi və emosional sağlamlığı tənzimləyən əsas göstəricilərdir. Bu dövrü izləmək bizə yeniyetmə hormonal inkişafının vəziyyətini anlamağa, sapmaları vaxtında müəyyən etməyə və uzunmüddətli sağlamlığa töhfə verməyə imkan verir.

– Yeniyetməlik dövründə hansı hormonlar əsas funksional rol oynayır?

Əsas hormonlar estrogen və testosterondur. Qızlarda estrogen cinsi sağlamlığın əsas göstəricisidir, döş inkişafını, menstrual dövrü və yağ balansını tənzimləyir. Oğlanlarda testosteron əzələ böyüməsini, səs tellərindəki dəyişiklikləri, müxtəlif sahələrdə bədən tüklərinin böyüməsini və ümumi cinsi inkişafı dəstəkləyir. Hər iki hormon sümük sağlamlığına, ürək-damar sisteminə və zehni sağlamlığa birbaşa təsir göstərir. Bundan əlavə, insulin, kortizol, böyrəküstü vəzi hormonları, tiroid hormonları və prolaktin səviyyələrində dəyişikliklər müşahidə olunur.

Bu hormonlar əzələ-skelet inkişafını, maddələr mübadiləsini, enerji balansını, stress reaksiyasını və zehni sağlamlığın koqnitiv aspektlərini tənzimləyir. Onların hər biri reproduktiv sağlamlıqda da mühüm rol oynayır.

– Yeniyetmələrin hormonal və cinsi inkişafı necə izlənilir?

- Yeniyetməlik dövründə hormonal inkişaf adətən üç mərhələdə izlənilir. Birinci mərhələ 10-13 yaşları əhatə edir. Bu dövrdə hipotalamik-hipofiz-qonad (HPG) oxunun aktivləşməsi qızlarda süd vəzilərinin, oğlanlarda isə xarici cinsiyyət orqanlarının inkişafına səbəb olur.

İkinci mərhələ 14-16 yaş arasında baş verir. Bu dövr sürətli böyümə, sızanaqlar, dərinin yağlılığının artması, iştahanın artması və psixoemosional vəziyyətdəki dəyişikliklərlə xarakterizə olunur. Üçüncü mərhələ - 17-19 yaş - hormonal sabitləşmə dövrü hesab olunur. Bu dövrdə cinsi sağlamlıq və funksiya tam formalaşır və reproduktiv potensial artır.

– Yeniyetməlik dövründə hormonal problemlər hansı hallarda özünü göstərir?

– Xüsusilə, qızlar tez-tez polikistik yumurtalıq sindromundan (PCOS) əziyyət çəkirlər ki, bu da özünü qeyri-müntəzəm menstruasiya, sızanaqlar, bədənin müxtəlif nahiyələrində həddindən artıq tük böyüməsi və çəki artımı ilə göstərir. Əsas səbəblər androgen səviyyələrinin artması və insulin müqavimətidir.

Qalxanvari vəzinin disfunksiyası tiroid hormonlarının həddindən artıq və ya qeyri-kafi istehsalı nəticəsində baş verir və əsas səbəb otoimmun xəstəliklər hesab olunur. 2-ci tip diabet insulin müqaviməti və artıq çəkisi (piylənmə) olan yeniyetmələrdə müşahidə olunur.

Bəzi hallarda vaxtından əvvəl və ya əksinə, gecikmiş yetkinlik müşahidə olunur. Vaxtından əvvəl yetkinlik qızlarda 8 yaşından əvvəl, oğlanlarda isə 9 yaşından əvvəl diaqnoz qoyulur və əsasən HPA oxunun erkən aktivləşməsi ilə əlaqələndirilir. Hər iki cinsdə 14 yaşından sonra yetkinlik əlamətlərinin olmaması patoloji hesab olunur. Əsas səbəblər xroniki xəstəliklər, hormonal çatışmazlıq və ya genetik pozğunluqlardır.

– Yeniyetmələrdə hormonal profillərin diaqnozu üçün hansı testlər tövsiyə olunur?

- Metabolik sağlamlığı qiymətləndirmək üçün qanın ümumi analizi, qlükoza səviyyəsi və lipid profili göstəricidir. Cinsi sağlamlığı müəyyən etmək üçün estrogen, testosteron, follikul stimullaşdırıcı hormon (FSH), tiroid stimullaşdırıcı hormon (TSH), kortizol və prolaktin səviyyələrini yoxlamaq vacibdir.

Diabet və ya insulin müqaviməti olan xəstələr üçün oral qlükoza tolerantlığı testləri tövsiyə olunur və polikistik xəstəlik və ya digər komorbidliklərdən şübhələnildikdə, genitouriya sisteminin ultrasəsi tövsiyə olunur. Xüsusi göstərişlər yaranarsa, rentgen və MRT müayinələri aparıla bilər.

– Sonda, yeniyetmələrdə sağlam hormonal profilin qorunması üçün nə tövsiyə edərdiniz?

Balanslı qidalanma hormon sintezi üçün vacibdir. Kifayət qədər protein və sağlam yağ qəbulu vacibdir. Mütəmadi fiziki fəaliyyət sümükləri möhkəmləndirməyə, zehni sağlamlığı qorumağa və insulin səviyyəsini tənzimləməyə kömək edir.

Stressdən yayınmaq xüsusilə vacibdir, çünki bu, psixoemosional tarazlığı qorumağa kömək edir. Bu, həmçinin kortizol səviyyələrinə və cinsi sağlamlığa müsbət təsir göstərir. Güclü ailə tarixçəsi olan endokrin və metabolik xəstəlikləri olan yeniyetmələrə müntəzəm profilaktik müayinələrdən keçmək də tövsiyə olunur.