Yurd həsrətinin bədii hekayəti

Tanınmış alim, yazıçı, şair, pedaqoq Mahirə Nağıqızının çoxşaxəli yaradıcılığında vətənpərvərlik ideyaları, tarixi həqiqətlərə söykənən hadisələrin bədii inikası, Qərbi Azərbaycan mövzusu mühüm yer tutur. Onun sadə, lakin çoxqatlı ifadə tərzi ilə seçilən hekayələri sırasında Qərbi Azərbaycan mövzusuna həsr olunmuş “Mənim çəkmələrim” hekayəsi tarixi əhəmiyyət daşıyır.

Hekayə 1988-ci il hadisələri fonunda Qərbi Azərbaycandan zorla deportasiya olunmuş azərbaycanlıların taleyini əks etdirir. Hadisələr müəllif yaddaşı ilə ümumxalq faciəsinin qovuşduğu nöqtədə təqdim olunur. Qərbi Azərbaycandan, xüsusilə Dərələyəz mahalının Axta kəndindən olan köç və itki motivləri hekayənin əsas semantik xəttini təşkil edir. Tarixi yaddaşın yenidən canlandırılması, dövrün ağır və çətin sosial-siyasi reallıqlarının xatırlanması, bədii ədəbiyyat vasitəsilə əks etdirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Əsərdə fərdi talenin dramatizmi, digər tərəfdən isə bütöv bir nəslin yaşadığı tarixi faciə ümumiləşdirilmiş bədii lövhələr vasitəsilə təqdim edilir. Deportasiya və məcburi köçkünlük kimi ağır tarixi proseslərin doğurduğu hisslər, iztirablar və mənəvi sarsıntılar bütöv bir nəslin taleyi fonunda əks olunur. Eyni zamanda, azərbaycanlıların ata-baba yurduna, doğma torpağa bağlılığı və vətən sevgisi təsirli şəkildə təqdim olunur.

Yazıçı vətən həsrətinin doğurduğu ağrı-acıları, doğma yurddan məhrum olmanın yaratdığı mənəvi sarsıntıları və yaddaşlardan silinməyən kədər hissini yüksək bədii ustalıqla təsvir etmişdir. Əsərin əsas ideya istiqamətlərindən biri vətən anlayışının müqəddəsliyini vurğulamaq, milli-mənəvi bütövlüyün qorunmasının vacibliyini önə çəkmək və bu dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsinin zəruriliyini göstərməkdir.

Hadisələr 1988-ci ildə Qərbi azərbaycanlıların məcburi köçkünlüyü dövründə, sərt iqlim şəraitində cərəyan edir. Əsərin mərkəzində dayanan hadisələrdən biri baş qəhrəmanın çəkməsinin bir tayını itirməsi, qarlı, şaxtalı hava şəraitində ayaqyalın qalması və nəticədə ayağının donmasıdır. Baş qəhrəmanın üzləşdiyi fiziki çətinliklər məcburi köçkünlük nəticəsində insanların yaşadığı mənəvi sarsıntıları, qeyri-müəyyənliyi və doğma yurddan ayrılmağın yaratdığı ağrı-acıları ifadə edir. Beləliklə, fərdi talenin təsviri ümumxalq faciəsinin bədii ümumiləşdirilməsinə çevrilərək əsərin ideya-məzmun yükünü daha da gücləndirir.

Hekayədə ana obrazı ailə dəyərlərinin, mənəvi dayaq və sosial sabitliyin rəmzi kimi təqdim olunur. O, övladlarını hər cür təhlükədən qorumağa çalışan, onların rifahı və gələcəyi naminə bütün gücünü səfərbər edən bir şəxsiyyət kimi təsvir edilir.

Vətən həsrəti insanın mənəvi-psixoloji dünyasına böyük təsir göstərən əsas ideya istiqamətlərindən biri kimi təqdim olunur. Baş qəhrəman Süsənbərin vətən nisgili onun keçmişinə, uşaqlıq xatirələrinə, doğma yurduna və milli-mədəni mühitə bağlılığı ilə sıx şəkildə əlaqələndirilir. Bu baxımdan, vətən həsrəti yalnız coğrafi məkandan uzaq düşməyin yaratdığı duyğu deyil, həm də insanın mənəvi köklərindən, tarixi yaddaşından və milli kimliyindən ayrılmasının doğurduğu psixoloji sarsıntı kimi xarakterizə olunur.

“Mənim çəkmələrim” Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş soydaşlarımızın faciəsinin, vətən həsrətinin və milli yaddaşın bədii ifadəsidir. Hekayə həm bədii-estetik dəyəri, həm də tarixi həqiqətlərin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyətli bədii nümunədir.

Süsənbər AĞAMALIYEVA,
Naxçıvan Dövlət Universitetinin əməkdaşı