Yurd həsrətinin bədii hekayəsi

Tanınmış alim, yazıçı, şair,  pedaqoq Mahirə Nağıqızının çoxşaxəli  yaradıcılığında vətənpərvərlik ideyaları, tarixi həqiqətlərə söykənən hadisələrin bədii inikası, Qərbi Azərbaycan mövzusu mühüm yer tutur. Onun sadə, lakin çoxqatlı ifadə tərzi ilə seçilən hekayələri sırasında Qərbi Azərbaycan mövzusuna həsr olunmuş “Mənim çəkmələrim” hekayəsi tarixi əhəmiyyət daşıyır. 

Hekayə 1988-ci il hadisələri fonunda Qərbi Azərbaycandan zorla deportasiya olunmuş azərbaycanlıların taleyini əks etdirir. Hadisələr müəllif yaddaşı ilə ümumxalq faciəsinin qovuşduğu nöqtədə təqdim olunur. Qərbi Azərbaycandan, xüsusilə Dərələyəz mahalının Axta kəndindən olan köç və itki motivləri hekayənin əsas semantik xəttini təşkil edir. Tarixi yaddaşın yenidən canlandırılması, dövrün ağır və çətin sosial-siyasi reallıqlarının xatırlanması, bədii ədəbiyyat vasitəsilə əks etdirilməsi  mühüm əhəmiyyət kəsb edir. 

Hekayədə  fərdi talenin dramatizmi, digər tərəfdən isə bütöv bir nəslin yaşadığı tarixi faciə ümumiləşdirilmiş bədii lövhələr vasitəsilə təqdim edilir. Deportasiya və məcburi köçkünlük kimi ağır tarixi proseslərin doğurduğu hisslər, iztirablar və mənəvi sarsıntılar bütöv bir nəslin taleyi fonunda əks olunur. Eyni zamanda , azərbaycanlıların ata-baba yurduna, doğma torpağa bağlılığı və vətən sevgisi təsirli şəkildə təqdim olunur.

 Yazıçı vətən həsrətinin doğurduğu ağrı-acıları, doğma yurddan məhrum olmanın yaratdığı mənəvi sarsıntıları və yaddaşlardan silinməyən kədər hissini yüksək bədii ustalıqla təsvir etmişdir. Əsərin əsas ideya istiqamətlərindən biri vətən anlayışının müqəddəsliyini vurğulamaq, milli-mənəvi bütövlüyün qorunmasının vacibliyini önə çəkmək və bu dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsinin zəruriliyini göstərməkdir. 

Hadisələr 1988-ci ildə Qərbi  azərbaycanlıların məcburi köçkünlüyü dövründə, sərt iqlim şəraitində cərəyan edir. Əsərin mərkəzində dayanan hadisələrdən biri baş qəhrəmanın çəkməsinin bir tayını itirməsi, qarlı, şaxtalı hava şəraitində ayaqyalın qalması və nəticədə ayağının donmasıdır. Baş qəhrəmanın üzləşdiyi fiziki çətinliklər məcburi köçkünlük nəticəsində insanların yaşadığı mənəvi sarsıntıları, qeyri-müəyyənliyi və doğma yurddan ayrılmağın yaratdığı ağrı-acıları ifadə edir. Beləliklə, fərdi talenin təsviri ümumxalq faciəsinin bədii ümumiləşdirilməsinə çevrilərək əsərin ideya-məzmun yükünü daha da gücləndirir.

Hekayədə ana obrazı ailə dəyərlərinin, mənəvi dayaq və sosial sabitliyin rəmzi kimi təqdim olunur. O, övladlarını hər cür təhlükədən qorumağa çalışan, onların rifahı və gələcəyi naminə bütün gücünü səfərbər edən bir şəxsiyyət kimi təsvir edilir. 

Yazıçının bədii ustalığı onun ən çətin məqamlarda insanlara dayaq olan, mərhəmət və qayğı göstərən şəxslərin yaddaşlarda əbədi qalmasını Məsmə xala obrazında yüksək sənətkarlıqla təqdim etməsində özünü göstərir. Hekayədə oxucuya mənəvi-əxlaqi dəyərlər aşılayaraq insanların bir- birinə olan  münasibətlərində yaxşılığın, mərhəmətin və vicdan borcunun əhəmiyyəti ön planda verilir. Əsərdə simvolik məna daşıyan qrafin detalı xüsusilə diqqət çəkir. Yadigar olaraq qorunan qrafinin sınması adi məişət hadisəsi kimi görünsə də, mahiyyət etibarilə daha dərin məna ifadə edir. İnsan ümidlərinin sarsılması, mənəvi bütövlüyün zədələnməsi və itkilərin geridönməzliyi kimi simvolik məzmun daşıyır. Baş qəhrəmanın uzun illərdən sonra Məsmə xalaya  yeni qrafin hədiyyə etmək istəməsi, lakin onun bu hədiyyəni qəbul etməməsi epizodu isə mənəvi borcun maddi şəkildə tam əvəz edilə bilmədiyini vurğulayır. 

Kənd sakinlərinin hər biri  fərdi davranış və mübarizə yolları nümayiş etdirsələr də,  həmrəylik, qarşılıqlı dəstək və bir-birinə dayaq olma meyli xalqın birliyinin və kollektiv gücünün bədii ifadəsinə çevrilir. 

Hekayədə vətən həsrəti insanın mənəvi-psixoloji dünyasına böyük təsir göstərən əsas ideya istiqamətlərindən biri kimi təqdim olunur. Baş qəhrəman Süsənbərin  vətən nisgili onun keçmişinə, uşaqlıq xatirələrinə, doğma yurduna və milli-mədəni mühitə bağlılığı ilə sıx şəkildə əlaqələndirilir. Bu baxımdan, vətən həsrəti yalnız coğrafi məkandan uzaq düşməyin yaratdığı duyğu deyil, həm də insanın mənəvi köklərindən, tarixi yaddaşından və milli kimliyindən ayrılmasının doğurduğu psixoloji sarsıntı kimi xarakterizə olunur. 

Müəllif Süsənbərin xatirələri ilə, bütövlükdə, Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşını, yaşadığı ağrı-acıları və çətin tarixi sınaqları bədii şəkildə əks etdirir. Hekayə uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş, vətən həsrəti ilə yaşayan insanların mənəvi iztirablarını, itirilmiş yurd yerlərinə bağlılığını və həmin torpaqlara qayıdış arzusunu təsvir edən mühüm bədii nümunə kimi diqqəti cəlb edir. Müəllif oxucunu tarixi keçmişlə üz-üzə qoyur, milli yaddaşın qorunmasının vacibliyini ön plana çəkir və xalqın yaşadığı faciələrin unudulmamasının əhəmiyyətini vurğulayır.Bu xüsusiyyətlər hekayənin həm bədii-estetik, həm də ictimai-mənəvi əhəmiyyətini artıran mühüm amillər kimi qiymətləndirilə bilər.   

“Mənim çəkmələrim” Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş soydaşlarımızın   faciəsinin, vətən həsrətinin və milli yaddaşın bədii ifadəsidir. Hekayə həm bədii-estetik dəyəri, həm də tarixi həqiqətlərin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyətli bədii nümunədir.

Süsənbər AĞAMALIYEVA,

Naxçıvan Dövlət Universiteti