Zamana məğlub olmayan səs

Şahanə MÜŞFİQ

Qulağımızla qəbul edib qəlbimizlə eşitdiyimiz, yaddaşımızla hiss etdiyimiz, ruhumuzla duyduğumuz səslər vardır. Onları anlamaq üçün yaddaşının dərinliklərində gizlənən xatirələrlə üz-üzə gəlmək lazımdır. Belə səslər insanın boğazından deyil, torpağın yaddaşından, xalqın taleyindən, doğmalıq hissindən süzülüb gəlir. O səs zaman keçdikcə uzaqlaşmır, əksinə, insanın yaddaşında daha da dərinləşir. İllər ötür, nəsillər dəyişir, musiqinin dinlənildiyi məkanlar, onu yaşadan vasitələr yenilənir, amma həmin səs yenə də bir anda adamı keçmişə aparır, qəlbinin ən kövrək yerinə toxunur. Səxavət Məmmədovun səsi belə səslərdəndir. Onun ifalarını dinləyərkən insan muğamın ruhunu, Qarabağın nəfəsini, insan hisslərinin ən incə çalarlarını duyur.

Oktyabrın 23-ü Səxavət Məmmədovun doğum günüdür. Bu gün onun dünyaya gəlişindən 73 il ötür. 1991-ci il sentyabrın 30-da, ömrünün cəmi 37-ci ilində dünyasını dəyişən sənətkarın yoxluğundan isə 35 il keçir. Amma Səxavət Məmmədov haqqında danışanda insanın ağlına ilk gələn onun erkən ölümü deyil, bu qədər qısa ömrə sığdırdığı böyük sənət və bu gün də sevilərək dinlənilən ifalarıdır. Çünki əsl sənətkarın ömrü doğum və ölüm tarixləri arasındakı illərlə ölçülmür. Onun ömrü səsinin yaşadığı müddət, dinləyicisinin qəlbində oyatdığı duyğular qədərdir.

Səxavət Məmmədovu unudulmaz edən, adını yaddaşımıza həkk edən ilk növbədə özünəməxsus səsi və ifaçılıq manerası idi. Onun səsində həm yanğı, həm təmkin, həm də sözün dərinliyinə enməyi bacaran xüsusi bir duyum vardı. Muğamın hər şöbəsində, hər keçidində bu duyum özünü göstərirdi. O, oxuduğu qəzəlin sözlərini sadəcə səsləndirmir, onları yaşayır, dinləyiciyə də yaşadırdı. Səsin gücü yalnız zilə qalxmaqda deyil, bir misranın içində gizlənən ağrını, bir nəfəsin arxasında dayanan həsrəti çatdırmaqda idi. Səxavət Məmmədov bu incəliyi bacaran xanəndələrdən idi.

Onun adı çəkiləndə "Segah"ın həzinliyi, "Ay bəri bax"ın şuxluğu, "Yar bizə qonaq gələcək"in doğmalığı, "Sarı bülbül"ün kövrəkliyi, "Külək"in nisgili yada düşür. "Azad bir quşdum" isə sanki sənətkarın taleyi ilə qovuşaraq ayrıca bir məna qazanıb. Bu ifanı dinləyəndə insan istər-istəməz onun qısa ömrünü düşünür. Lakin həmin mahnını yalnız faciəli taleyin işarəsi kimi dinləmək də azdır. Orada azadlıq arzusu, həyat sevgisi, insanın dünyaya və taleyə ünvanladığı cavabsız suallar var. Səxavət Məmmədovun ifası da məhz bu duyğuları özünəməxsus şəkildə yaşatdığı üçün yaddaşlardan silinmir.

Sənətkarın ifalarının bu gün də sevilməsinin səbəbi yalnız keçmişə bağlılıq deyil. Onun səsində köhnəlməyən bir həqiqət var: səmimiyyət. Dinləyici süni təsirdən deyil, ürəkdən gələn avazdan təsirlənir. Səxavət Məmmədovun ifaları illər sonra da insanı özünə çəkir, çünki orada muğamın ənənəsi ilə fərdi sənətkar nəfəsi birləşir. Ondan sonra gələn ifaçılar üçün də bu səs bir ölçüyə, bir sənət məktəbinə çevrilib. Beləcə, Səxavət Məmmədov təkcə öz dövrünün xanəndəsi olaraq qalmayıb, sonrakı nəsillərin musiqi yaddaşında da yaşamağa davam edib.

lll

Məncə, insanın doğulduğu yer onun taleyinə görünməz bir xətlə yazılır. O xətt sonralar haradan keçsə də, insanı dönə-dönə başlanğıcına qaytarır. Sənətkar üçün bu qayıdışın yolu bəzən bir misradan, bəzən bir rəngdən, bəzən də səsdən keçir. Səxavət Məmmədovun yolu isə muğamın içindən keçirdi. O, doğulduğu torpağın ruhunu səsinə köçürmüşdü. Elə buna görə də onun ifasını dinləyəndə sanki illərin arxasında qalmış bir yurdun qapısı açılır, tanış bir həyətin astanasına çıxır, çoxdan görmədiyimiz bir doğmamızın səsini eşidirik.

Görəsən, insanın səsi öz sahibindən sonra harada yaşayır? Bəlkə də cavab elə Səxavət Məmmədovun öz sənətindədir. O səs bu gün də yaşayırsa, deməli, insanın torpağa, yurda, yaddaşa bağladığı telləri ölüm belə qıra bilmir.

Səxavət Məmmədovun sənət yolu Ağdamın Abdal kəndindən başladı. Abdal onun üçün yalnız doğulduğu ünvan deyildi, yaddaşının başlanğıcı, mənəvi kimliyinin bir parçası, səsinin görünməyən kökü idi. İnsan uşaqlığının izlərini ömrü boyu içində daşıyır. Sənətkar isə həmin izləri öz sənətinə çevirərək başqalarının da yaddaşına köçürür.

Hər sənətkarın özünəməxsus mənəvi coğrafiyası olur. Səxavət Məmmədov üçün bu coğrafiyanın mərkəzində Ağdam dayanırdı. Ağdam onun həyatında səsinin kökü, nəfəsinin yurdu idi. Bu torpağın içində Qarabağın genişliyi, bağların yaşıllığı, kəndlərin doğmalığı, el məclislərinin səsi vardı. Səxavət də Ağdamı özü ilə daşıyan sənətkarlardan idi.

Səxavət Məmmədov 1991-ci il sentyabrın 30-da, cəmi 37 yaşında dünyasını dəyişdi. Otuz yeddi yaş... Bu, sənətkarın təcrübəsinin püxtələşdiyi, yeni yaradıcılıq imkanlarının açıldığı bir dövrdür. Onun vaxtsız ölümü Azərbaycan musiqisi üçün böyük itki oldu. Amma taleyində insanı düşündürən başqa bir məqam da vardı: 90-cı illərin Qarabağ müharibəsi onun məzarını doğma kəndində qoysa da, başdaşını həmin ünvana çatmağa qoymadı.

Xanəndə Ağdamın Abdal kəndində dəfn edildi. Məzarının başdaşı isə Bakıda hazırlanmışdı. Müharibə üzündən onu kəndə aparıb məzarının üstünə qoymaq mümkün olmadı. Beləcə, məzar Ağdamda, başdaşı Bakıda qaldı.

Bəzən bir cümlə bütöv bir dövrün faciəsini danışmağa kifayət edir. Məzarın bir torpaqda, başdaşının başqa şəhərdə qalması da belədir. Burada yalnız bir xanəndənin taleyi deyil, müharibənin insan həyatına, yaddaşına, hətta son mənzilinə qədər uzanan ağrısı görünür. Bir ömrün son ünvanı məlum olsa da, onun adını yaşadacaq daş doğma torpağa yetişə bilməyib.

Heç kimin ağlına gəlməzdi ki, müharibə insanın bu qədər sadə, bu qədər insani arzusunun qarşısında da sədd çəkəcək. Bir məzarı ziyarət etmək, başdaşına toxunmaq, doğma bir insanın adı qarşısında dayanmaq belə əlçatmaz olacaq. Ancaq torpağın da yaddaşı var. İnsanların yolları bağlana, doğma kəndlərə gedən cığırlar itə bilər. Yenə də yaddaş öz yolunu axtarır.

2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra Abdal kəndi də işğaldan azad olundu. Hərbçilər kənddə Səxavət Məmmədovun məzarını tapdılar. Sonra xanəndənin yaxınları gəlib məzarı ziyarət etdilər. İllərlə müharibənin ayırdığı yolların sonunda doğmaları onun məzarı başında dayana bildilər. Bu görüş illərin həsrətini, ayrılığın ağrısını və nəhayət, doğma torpağa qayıdışın sevincini birləşdirən kövrək an idi.

lll

Ancaq Səxavət Məmmədovun əsl yadigarı təkcə məzarı, başdaşı, fotoşəkilləri və haqqında yazılan xatirələr deyil. Onun ən böyük yadigarı səsidir. Bu səs lent yazılarında, televiziya arxivlərində, evlərdə səslənən mahnılarda, muğamsevərlərin yaddaşında yaşayır. Onu heç vaxt canlı dinləməyən insanlar da ifalarından tanıyır, sevir, öz musiqi dünyalarının bir parçasına çevirirlər. Bu, sənətkar üçün ən böyük ölümsüzlükdür: insanın özü getsə də, yaratdığı duyğu başqalarının qəlbində yaşamağa davam edir.

Səxavət Məmmədovun sənətinə qayıdış, əslində, həm də muğamın özünə qayıdışdır. Çünki onun ifalarında milli musiqimizin əsrlərdən gələn yaddaşı ilə bir insanın özünəməxsus dünyası qovuşurdu. O, muğamı yalnız qoruyub yaşadan deyil, öz səsi ilə ona fərdi rəng qatan sənətkarlardandı. Hər xanəndənin səsində bir tanınma əlaməti olur, amma hər səs yaddaşda özünə ayrıca yer aça bilmir. Səxavət Məmmədovun səsi isə ilk avazından tanınır, dinləyicini özünə çəkir, bir neçə misradan sonra belə unudulmaz təəssürat yaradırdı.

Onun ifaçılıq sənətindəki özəlliklərdən biri də muğamın emosional dərinliyini dinləyiciyə çatdırmaq bacarığı idi. Muğam ifaçısı üçün səsin imkanları, texniki ustalıq, zəngulələr, nəfəs və avaz üzərində nəzarət nə qədər vacibdirsə, duyğunu doğru ifadə etmək də bir o qədər əhəmiyyətlidir. Səxavət Məmmədovun ifalarında bu keyfiyyətlər bir-birini tamamlayırdı. O, muğamın mürəkkəb melodik yollarında özünü itirmədən, hər şöbənin ruhunu qoruyaraq dinləyicini musiqinin ardınca aparırdı. Onun oxusunda nə nümayişkaranəlik, nə də duyğunu süni şəkildə qabartmaq cəhdi vardı. Sanki ifa etdiyi hər sözün, hər avazın öz təbii yeri, öz nəfəsi vardı. Məhz bu təbiilik onun sənətini dinləyiciyə yaxınlaşdırırdı.

Onun ifalarını bu gün dinləyənlər arasında sənətkarın yaradıcılığı ilə eyni dövrdə yaşamış insanlar da var, onu yalnız arxiv yazılarından tanıyan gənclər də. Bu fərq əslində, sənətin zamana necə qalib gəldiyini göstərir. Bir vaxtlar radionun, televiziyanın, konsert salonlarının vasitəsilə insanlara çatan səs indi rəqəmsal yaddaşda, internetdə, sosial şəbəkələrdə yeni dinləyicilərlə görüşür. Musiqinin dinlənilmə vasitələri dəyişsə də, insanın səmimi ifaya olan ehtiyacı dəyişmir. Texnologiya səsi uzaqlara çatdırır, onu qəlbdə saxlayan isə yenə də sənətkarın yaratdığı duyğudur. Səxavət Məmmədovun ifalarının bu gün də paylaşılması, dinlənilməsi, müxtəlif nəsillərin musiqi söhbətlərində xatırlanması onun sənətinin canlılığından xəbər verir.

Sənətkarın yaradıcılığının unudulmaması həm də milli musiqi yaddaşımızın qorunması baxımından əhəmiyyətlidir. Hər bir böyük ifaçı özündən əvvəlki ustadlardan aldığı ənənəni gələcəyə daşıyır, eyni zamanda həmin ənənəyə öz möhürünü vurur. Sonrakı nəsillər bu ifaları dinləməklə yalnız bir xanəndənin səsini tanımır, muğamın ifadə imkanlarını, sözlə musiqinin vəhdətini, ifaçılıq mədəniyyətinin incəliklərini də duyurlar. Bu baxımdan Səxavət Məmmədovun irsi təkcə keçmişə aid xatirə deyil, gələcək üçün də dəyərli bir sənət xəzinəsidir. Onun ifaları yaşadıqca muğamımızın bir parçası da yaşayır, yeni dinləyicilərə çatır, yeni duyğular oyadır.

Bəlkə də insanın sənət vasitəsilə qazandığı ölümsüzlük məhz bu cür yaranır. Sənətkarın ömrü bir gün sona çatır, amma yaratdığı sənət onun yoxluğunu qəbul etməyən bir yaddaş formalaşdırır. İllər sonra onun səsini dinləyən adam bir anlıq zamanın sərhədini unudur, keçmişlə bu gün arasında görünməz bir körpünün yarandığını hiss edir. Səxavət Məmmədovun səsi də həmin körpülərdəndir. O, bizi təkcə öz sənət dünyasına deyil, muğamın dərinliyinə, milli musiqimizin köklərinə, duyğularımızın ən səmimi qatlarına aparır. Deməli, sənətkarın dünyadan köçməsi onun dinləyiciləri ilə münasibətinin bitməsi demək deyil. Hər dəfə onun ifası səslənəndə bu münasibət yenidən başlayır.

Oktyabrın 23-də mərhum sənətkarın doğum gününü xatırlayarkən onun yarımçıq qalan ömrünə deyil, əbədiyaşar sənətinə nəzər salırıq. Otuz beş il əvvəl susan səs bu gün də danışır - muğamın dili ilə, doğma elin avazı ilə, hər dəfə dinləyicinin ürəyində yenidən doğulan nəğmələrlə. Bəlkə də sənətkarın əsl möcüzəsi elə budur. Çünki bəzi səslər zamana məğlub olmur. Səxavət Məmmədovun səsi kimi...