Zəfər soraqlı can dərmanı “İstisu”

Əsarətdən qurtulmuş dirilik suyunun tərifi beynəlxalq məclislərdən gəlir

Prezident İlham Əliyevin avqus­tun 31-də Qırğızıstanın paytaxtı Biş­kek şəhərində İran Prezidenti Məsud Pezeşkianla görüşü zamanı maraqlı dialoq yaşanıb. Dövlətimizin başçı­sı iranlı həmkarına Azərbaycandan gətirdiyi “İstisu” mineral suyunun dadına baxmağı təklif edib. “Azər­baycan suyunun dadına da baxın! Burada əla “İstisu” suyu var. Mən özümlə gətirmişəm”, – deyə Prezi­dent İlham Əliyev vurğulayıb. Daha sonra Azərbaycan lideri həm Məsud Pezeşkian, həm də özü üçün “İstisu” süzüb.

Qeyd edək ki, “İstisu” təkcə təbiətin Kəlbəcərə bəxş etdiyi şəfalı su mənbəyi deyil, həm də bu əbədi-əzəli qədim yur­dumuzun yaddaşını, ruhunu və özünəməx­susluğunu özündə yaşadan təbii sərvətdir. Prezident İlham Əliyevin bu suyu “bölgə­nin rəmzi” adlandırması da təsadüfi deyil. Çünki “İstisu” suyun hər damlasında Kəl­bəcər dağlarının əzəməti, bulaqlarının saf­lığı, təbiətinin bənzərsizliyi və bu torpağın insanlarının yaddaşında yaşayan zəngin tarixi var. İllər boyu müxtəlif xəstəliklər­dən şəfa tapmaq, dağ havasının və mineral suların yaratdığı möcüzəvi təbiət ab-ha­vasını duymaq üçün insanların üz tutduğu “İstisu” zamanla Kəlbəcərin adı ilə ayrıl­maz şəkildə bağlanıb. Bu mənada “İstisu” yalnız bir su deyil, Kəlbəcəri tanıdan, onu yaddaşlarda yaşadan canlı təbiət nişanəsi­dir.

Bu gün “İstisu”ya qayıdış həm də Kəlbəcərin yenidən dirçəldilən həyatına dönüşün rəmzi kimi dəyərləndirilə bilər. Vaxtilə şöhrəti ölkə hüdudlarını aşan “İs­tisu”sanatoriyasının yenidən qurulması, “İstisu” mineral suyunun müasir standart­larla istehsalının və turizm imkanlarının genişləndirilməsi qədim şöhrətin yeni mərhələdə bərpasına xidmət edir. Dağların qoynundan süzülərək əsrlərin yaddaşını özündə daşıyan “İstisu” indi yalnız keç­mişi xatırlatmır, həm də gələcəyə açılan ümidin, yenilənmənin və Böyük Qayıdışın təbii rəmzlərindən birinə çevrilir. Sanki Kəlbəcərin daşları, meşələri və bulaqları ilə birlikdə “İstisu” da doğma torpağın ye­nidən nəfəs aldığını dilə gətirir.

Təbiətin “ana südü” 

Prezident İlham Əliyevin iştirakı ilə Kəlbəcərdə “İstisu” sanatoriyasının təməlqoyma mərasimi 2022-ci il iyunun 26-da keçirilib. Mərasimdə dövlət başçı­sına sanatoriyada görüləcək işlərlə bağlı məlumat verilərək bildirilib ki, rayonun İstisu kəndinin məşhur mineral suyu olan “İstisu” bulağı ətrafında 1928-ci ildə eyni­adlı sanatoriya yaradılıb. Burada sözüge­dən mineral sudoldurma zavodu isə 1981-ci ildə inşa edilib. İşğal dövründə yararsız hala salınan sanatoriyanın yeni simada tam bərpa olunacağı və əvvəlki şöhrətinin qay­tarılacağı diqqətə çatdırılıb. 

Prezident İlham Əliyev təməlqoyma mərasimindəkı çıxışında qəsbkarlıq za­manı Kəlbəcər rayonu, İstisu qəsəbəsi, o cümlədən eyni adlı zavodun tamamilə dağıdıldığını bildirərək, ətraf coğrafiyada yerləşən bütün yaşayış sahələrinin, eləcə də sosial obyektlərin yenidən bərpa olu­nacağını vurğulayıb. Eyni zamanda, İstisu qəsəbəsinin inkişafı ilə bağlı artıq konkret addımlar atıldığını, ilk növbədə, burada yeni su zavodunun tikintisinin nəzərdə tu­tulduğunu qeyd edib.

Xatırladaq ki, dövlət başçısı məhz elə həmin gün “İstisu” zavodunun təməlini qoyub. Çıxışında vaxtilə məşhur olan bu suyun tezliklə yenidən istehsalına başlana­cağını, həm istehlak, həm də ixrac ediləcə­yini bildirib. Bununla yanaşı, “İstisu” sa­natoriyası dağıntılarının yerində ən müasir səhiyyə müəssisəsinin qurulacağını, İstisu qəsəbəsində isə yeni mehmanxana inşa ediləcəyini xatırladıb. 

Prezident İlham Əliyev daha sonra de­yib: “Bu dağıntılar erməni faşizminin təza­hürüdür. Onlar binalarımızı, məscidlərimi­zi, məktəblərimizi, şəhər və kəndlərimizi dağıdıblar. Bu sanatoriyanı da dağıdıblar. Amma bir müddətdən sonra burada yeni gözəl mehmanxana və müalicə mərkəzi yaradılacaq. Mən hesab edirəm ki, bu, çox vacibdir. Çünki “İstisu” sanatoriyası və İstisu suyu bu bölgənin rəmzi, Kəlbəcərin təbii sərvəti idi. Bu gün biz – bu torpaq­ların sahibləri vaxtilə əlimizdən alınmış bütün sərvətləri özümüzə qaytarmışıq. Bü­tün şəhər və kəndlərimizi yenidən, sıfırdan bərpa edirik və edəcəyik, o cümlədən Kəl­bəcər rayonunda, Laçın rayonunda böyük quruculuq işləri gedir”.

Azərbaycanın dilbər guşələrindən biri olan Kəlbəcər təkcə füsunkar təbiəti və strateji mövqeyi ilə deyil, həm də, necə deyətlər, dərdlərə dərman olan təbii sərvət­ləri ilə də dünyada tanınır. Bu sərvətlərin sırasında isə şubhəsiz ki, məşhur müalicəvi “İstisu” xüsusi yer tutur. Bu su rayonun İs­tisu qəsəbəsində unikal yeraltı termal-mi­neral su yatağından gələn, içməli təbii mi­neral qazlı sudur. 

1951-ci ildə “İstisu”yun xüsusiyyət­lərinin araşdırılması məqsədilə akademik Mirəli Qaşqayın rəhbərliyi ilə Azərbay­canın SSR-nin keçmiş Səhiyyə Nazirliyi və Elmlər Akademiyasının tədqiqatçıları tərəfindən birgə elmi araşdırma aparılaraq ölkəmizin mineral sularının siyahısı hazır­lanıb və onlar arasından içilə bilən və ən faydalı su sayılan indiki “İstisu”yun mən­bəyində qazıntı həyata keçirilib. Beləliklə, 1976-cı ildə Kəlbəcərdə “İstisu”yun isteh­salına başlanılıb. Bu mineral su qısa müd­dətdə həm respublikamızda, həm də qonşu ölkələrdə rəğbətlə qarşılanıb. 

Azərbaycan təbiətinin bilicisi Mirəli Qaşqay bildirirdi ki, Kəlbəcər rayonunda­kı “İstisu” mineral su bulağı təbiətin gözəl hədiyyəsidir. Öz kimyəvi tərkibi və fiziki xüsusiyyətlərinə görə, bu su dünyada məş­hur olan Karlovı-Varı bulaqlarının (Çexi­ya) eynisidir və bəzi xüsusiyyətlərinə görə yeganədir.

O dövrün görkəmli kimyaçı alimi E.Karstenski Kəlbəcər ərazisindəki “İsti­su”yun tərkibini araşdırdıqdan sonra onun müalicəvi əhəmiyyətini Karlovı-Varı bu­laqlarından daha yüksək qiymətləndirib və bu müalicə ocağının təkcə bu əraziyə, Azərbaycana, SSRİ-yə deyil, dünyaya şöh­rət gətirəcək bir mənbə olduğunu göstərib. 

İşğal illərində Kəlbəcərin mədəni, ta­rixi və təbii irsi vandalizmə məruz qalıb, bölgənin rəmzinə çevrilən “İstisu” sana­toriyası yerlə-yeksan edilib. Lakin bu da­ğıntılar xalqımızın mübarizə əzmimi və öz torpağına olan sevgisini qıra bilməyib. 30 ilə yaxın davam edən işğal dövründə erməni faşizminin qurbanına çevrilən bu tarixi məkan hazırda öz həqiqi sahiblərinin qayğısı ilə sıfırdan bərpa olunaraq yenidən dirçəlir.

“İstisu” yalnız müalicəvi mineral su bulağı deyil, həm də Kəlbəcərin vizit kar­tıdır. Tarixən minlərlə insanın şəfa tapmaq üçün üz tutduğu bu kompleks bölgənin iq­tisadi və turizm potensialının da əsas sü­tunu olub. Bu gün Azərbaycan dövlətinin əsas məqsədlərindən biri isə bu tarixi rəm­zi özünə qaytarmaq, onu müasir standartla­ra uyğun şəkildə dünya səviyyəli müalicə və istirahət mərkəzinə çevirməkdir.

Vətən müharibəsində qazanılan tarixi zəfərdən sonra Qarabağ və Şərqi Zəngə­zurda başlanan nəhəng quruculuq işləri Kəlbəcərdən də yan keçməyib. Ölkə rəh­bərinin vurğuladığı kimi, bu gün Kəlbəcər və Laçın rayonlarında irimiqyaslı layihələr həyata keçirilir.

Yenidən qurulan mineral su zavodu təkcə keçmişin bərpası deyil, həm də gələ­cəyə atılan addımdır. Yaxın perspektiv­də burada istifadəyə veriləcək yeni gözəl mehmanxana və müalicə mərkəzi regional turizmin inkişafına böyük təkan verəcək.

Yeri gəlmişkən, dövlətimizin başçısı “İstisu” mineral sudoldurma zavodunun və “İstisu” Müalicə-İstirahət Kompleksinin tikintisi prosesini daim diqqətdə saxlayıb, Kəlbəcərə səfərləri çərçivəsində bu müəs­sisə və sağlamlıq ocağında görülən işlərlə yaxından tanış olub. 2024-cü il sentyabrın 2-də isə ölkə rəhbərinin iştirakı ilə zavo­dunun açılış mərasimi keçirilib. Bununla da sözügedən su zavodunun məhsulu – uzun illər Kəlbəcərin yüksək keyfiyyəti və sağlamlığa faydaları ilə tanınan termal su yatağından çıxan mineral suyu 30 illik bir zamandan sonra yenidən istehlakçılara təqdim olunub. 

Mənbəyini Kəlbəcər rayonunun mən­zərəli dağlıq bölgəsində, dəniz səviyyə­sindən 1600 metrdən çox yüksəklikdə yer­ləşən termal su yataqlarından götürən və təbii halda 60°C-dən yuxarı temperaturda çıxan bu mineral su regionun minerallarla zəngin nadir suyu kimi dəyərləndirilib. La­kin vurğuladığımız kimi, torpaqlarımızın Ermənistan tərəfindən işğalı ilə əlaqədar 30 il ərzində bu təbii mineral suyunun is­tehsalı dayandırılıb.

Hər damlanın dəyəri var

Hazırda səmərəli fəaliyyəti ilə diqqət­çəkən müəssisədə beynəlxalq standartlara əsaslanan avadanlıqlar quraşdırılıb, za­vod müasir avtomatlaşdırılan sudoldurma xətləri və robotlaşdırılan anbar idarəetmə sistemləri ilə təchiz edilib. İstehsal xətləri Almaniyanın “Krones” şirkəti tərəfindən çəkilib. Ən son texnologiyaların tətbiqi nəticəsində burada yüksək keyfiyyətli mi­neral su istehsal edilməklə yanaşı, suyun təbii xüsusiyyətlərini qoruyub saxlamaq da gerçəkləşdirilib. “İstisu” zavodunun illik istehsal gücünün 100 milyon şüşə butulka­dan artıq olacağı nəzərdə tutulub. 

Mütəxəssislərin sözlərinə görə, müəs­sisədə istehsal olunan su həm keyfiyyəti, həm də müasir standartlara cavab verməsi ilə seçilir. Beynəlxalq təsnifat meyarlarına görə, Kəlbəcər rayonunda yerləşən adı çə­kilən təbii mineral su natrium bikarbonat və sulfatla zənginliyi ilə fərqlənir. Tərki­bində olan kalsium, maqnezium, bikarbo­nat, sulfat və digər faydalı elementlər orqa­nizmə müsbət təsiri ilə müşahidə olunur. 

“İstisu”yun tərkibinin zəngin olma­sı, yüksək keyfiyyət standartlarına uyğun istehsal edilməsi nəticəsində onun ixrac imkanları da qısa müddətdə genişləndiri­lib.

İqtisadi İslahatların Təhlili və Kom­munikasiya Mərkəzinin “İxrac İcmalı”nın mart sayına əsasən, cari ilin yanvar-fevral aylarında mineral su zavodunun 45 milyon dollar dəyərində (əvvəlki ilin müvafiq döv­rü ilə müqayisədə 37,7 milyon dollar və ya 6,2 dəfə çox) məhsulu ixraca yönəltməsi də bunun bariz ifadəsi kimi qiymətləniri­lib. 

Tibb elmləri doktoru Bəhruz İbrahi­movun sözlərinə görə, “İstisu” bənzərsiz­liyi ilə diqqət çəkir, heç bir mineral suda olmayan faydalı tərkibi var. İçindəki mi­neralların hər biri sağlamlığa müsbət təsir göstərir, eyni zamanda, insanın gündəlik mineral qəbuletmə normasını rahatlıqla qarşılamağa kömək edir. Başqa sözlə, bu məhsul ən çox mineral itkisini qarşılayan sudur. “İstisu” həm insanın susuzluğunuzu yatırır, həm də itirilən mineralların bərpa­sına kömək edir. Mineral suyun istehsalı zamanı isə faydalı minerallarla bərabər, eyni zamanda, mənbədəki unikal xüsusiy­yət qorunur.

Hazırda zavodda hazırlanan su iş­ğaldan əvvəl istehsal edilən “İstisu”dan tərkibinə görə daha keyfiyyətli olması ilə fərqlənir. Belə ki, bu gün “İstisu”yun istehsal prosesi ən müasir avadanlıqlarla həyata keçirilir. Digər tərəfdən, işğaldan əvvəl fəaliyyət göstərən müəssisədə sutə­mizləmə sistemi yox idi və su içindəki ağır metallarla istehsal olunurdu. Buna görə də həkim müayinəsindən keçmək və resept yazdırmaq tələb edilirdi. Hazırda isə isteh­sal zamanı suyun bütün faydalı mineralları saxlanılır və zərərli minerallar isə təmizlə­nir və günlük içmə limiti artırılır.

Alman mütəxəssislər tərəfindən “Aşağı İstisu” mənbəyindən götürülən nümunələr əsasında bu təbii mineral suyun analizi və testi həyata keçirilib. Aparılan balneoloji rəylərə əsasən, suyun fizioloji, metabolik və müalicəvi təsirlərə malik olduğu müəy­yən edilib. Bu isə mədə-bağırsaq traktının funksional pozğunluqlarının müalicəsi və həzm funksiyasının stimullaşdırılması, yaşlılarda natrium və maye çatışmazlığının və yeniyetmələrdə diş kariyesinin profilak­tikası, eləcə də böyüklər üçün dəstəkləyici təsir baxımından çox faydalıdır.

“İstisu” təbii mineral suyu, eyni zaman­da, yerli və beynəlxalq keyfiyyət, eləcə də təhlükəsizlik standartlarına tam cavab ve­rir. Başqa sözlə, müəssisə AZS 216-2006, İSO 9001-2015 və İSO 22000-2018 stan­dartlarına uyğun sertifikatlar əsasında fəa­liyyət göstərir. “İstisu” mineral su zavodu, eyni zamanda, ətraf mühitin qorunmasına da mühüm töhfə verir. Mineral su istehsa­lında əsas məsəd isə uzunmüddətli uğur və rifahın əsasını təşkil edən resurslardan davamlı istifadə, ekoloji cəhətdən təmiz istehsal prosesi və təbiətin mühafizəsi məsələlərini diqqətdə saxlamaqdır. 

Bu gün müəssisənin əsas vəzifəsi ətraf mühitə zərər vermədən yüksək keyfiyyət­li məhsul istehsal etməkdir. Bu məqsədlə zavodda tullantıların miqdarını minimu­ma endirməyə, həmçinin elektrik enerjisi resurslarından səmərəli istifadə etməyə imkan verən müasir texnologiyaların tət­biqinə üstünlük verilir. 

“İstisu” Müalicə-İstirahət Kompleksi­nin layihəsi barədə isə onu deyək ki, 1927-ci ildə fəaliyyətə başlayan bu sanatoriya keçmiş Azərbaycan SSR-də müttəfiq əhə­miyyətli ikinci böyük kurort hesab edilirdi. Kompleksin ərazisində 3 yataq, 1 polikli­nika korpusu, 1 müalicəvi vanna xidməti binası fəaliyyət göstərirdi. Sovet dönəmin­də bu kurort-sanatoriya kompleksi ildə 50 min nəfəri qəbul etmək imkanına malik idi. Bu sağlamlıq ocağına əsasən həzm sistemi xəstəliklərinin müalicəsi üçün müraciətlər edilirdi.

Bərpa ediləcək “İstisu” Müalicə-İsti­rahət Kompleksinin ümumi sahəsi 32 min kvadratmetr olacaq. 145 nömrənin, elə­cə də 10 kottecin yaradılacağı kompleks mərkəzində isə termal hamam, müalicəvi vanna, həkim otağı, o cümlədən müxtəlif müalicəvi hovuzlar, prosedur otaqları və istirahət zonaları mövcud olacaq. Burada müxtəlif iaşə obyektləri – restoranlar, uşaq əyləncə mərkəzi, oyun otaqları da qonaqla­ra xidmət göstərəcək.

Vaqif BAYRAMOV

XQ