Zərdabi ömründən dəqiqələr

Vəli Vəliyev, Əməkdar jurnalist

”Əkinçi”dən başlayan milli mətbuatımızın 151 yaşını qeyd edirik. Bir əsr yarımlıq mətbuat tariximizin Həsən bəy Zərdabidən başlamadığını, bundan əvvəl kimlərinsə bünövrə qoyması ehtimalını irəli sürənlər, onu isbat etməyə çalışanlar olsa da, hələlik buna müyəssər olanlar yoxdur. Amma mövzumuz o deyil və buna cəhd də etməyəcəyik. Əsas odur ki, bu günün mətbuat reallığındayıq, bu peşəyə necə sadiqik, öz işimizin öhdəsindən necə gəlirik, çətinliklərə dözə bilirikmi? Bu suala doğru cavab vermək, olub-keçənləri analiz etmək isə əsl qəhrəmanlıqdır.

Şox təəssüf ki, müasir müstəqil mətbuatımızın sovet təsirindən qopması təlatümlü dövrə, müharibəyə, erməni işğalı ilə eyni vaxta təsadüf etdi, amma bu, mətbuatın inkişafını ləngidən, yaxud ona mane olan səbəb kimi də qəbul edilməməlidir. Əksinə, baş verən hadisələr yeni jurnalist nəslinin yetişməsinə böyük təkan verməli idi. Yaxın 35 illik tariximiz belə faktlarla doludur.

Bəs milli mətbuatımızın banisi Həsənbəy Məlikov Zərdabinin qəzetçilik həyatı rəvan olmuşdumu? Hansı çətinliklərlə üzləşmişdi, dəfələrlə ölümlə baş-başa qalmışdı, şərlənmişdi, Çar Rusiyasının və sonra sovet rejiminin repressiya maşını onu daim izləmişdi.

...Çar jandarm idarəsi Zərdabi üzərində nəzarət təyin edir. Bir gün klubda jandarm rəisi Həsənbəylə görüşür və bütün gecəni onunla bilyard oynayır. Ertəsi gün Həsənbəyi jandarm idarəsinə çağırırlar. Jandarm rəisi ona sual verir:

- Dünən siz klubda kimlərlə görüşmüş, nə barədə danışıq aparmısınız? Bizə xəbər veriblər, heç nəyi gizlətməyin.

Həsənbəy təəccüblə:

- Cənab rəis, dünən kluba gələndən çıxıb gedənədək mən ancaq sizinlə bilyard oynamışam. Siz ki bunu yaxşı bilirsiniz.

Rəis yuxudan ayılmış kimi Həsənbəyə diqqətlə baxır:

- Bəli, bəli, yadıma düşdü, siz mənim oyun yoldaşımsınız, cənab Məlikov. Amma, gərək bağışlayasınız, vəzifəmdir, qanun belə tələb edir. Azadsınız, gedə bilərsiniz.

***

Jandarm idarəsinə Zərdabi haqda yazılan böhtançı kağızlar günü-gündən artırdı. Jandarm idarəsionun evinə xüsusi xəfiyyə təyin etmişdi. Xəfiyyə gənc və təcrübəsiz idi. Həsənbəyin həyat yoldaşı Hənifə xanım eyni adamın bir neçə gündən bəri onların pəncərəsinə göz zillədiyini ərinə xəbər verdikdə arvadını sakitləşdirmək üçün zarafata keçmişdir:

- Mətləb aydındır, nədən qorxursan, xəyalpərəst cavanlardandır. Bir neçə gün pəncərənin qabağında gəzib, səni görməyəndən sonra rədd olub gedəcək.

Hənifə xanım gülümsəmiş və:

- Xeyr, əzizim, mənə elə gəlir ki, o mənim yox, sənin intizarını çəkir.

***

Zərdabini Peterburqa “Zemledelçeskaya qazeta”da işləməyə dəvət etdikdə o, vətənindən ayrılmaq istəməyib demişdir:

- Məqalələrim yaxşıdır, çünki bunları azad adam yazır, dövlət qulluğuna getsəm dilim bağlanar.

***

Zərdabi kənddə yaşadığı vaxt “Tərcüman” qəzetini müntəzəm alırdı. O, bu qəzeti sevir, “Əkinçi”nin yetişdirməsi hesab edirdi. Həsənbəy bir dəfə “Tərcüman” qəzetini mollaya vermiş və söyləmişdir:

- Al bu qəzeti minbərdə oxu, burada yazılanlar sənin nağıllarından daha faydalıdır.

***

Həsənbəy “Kaspi” qəzeti redaksiyasında işləyəndə Üzeyir Hacıbəylinin musiqiyə olan böyük həvəsini görüb demişdir:

- Oğlum, sən elə bir teatr yaz ki, iştirak edənlər oxusunlar.

Birinci Azərbaycan operasına qulaq asmağı bərk arzulayan Zərdabi əfsuslar olsun ki, onu görmədi. Onun ölümündən azca sonra “Leyli və Məcnun” operası tamaşaya qoyuldu.

Belə, Həsənbəy Məlikov Zərdabinin ömrünə bəzək olan bir neçə dəqiqəni diqqətinizə çatdırdıq. Hələlik bu qədər.