100 milyardlıq nağdsız ödənişlər

Nağdsız ödənişlər müasir iqtisadiyyatın qan dövranı hesab olunur. Bu sistem, fiziki pul (əskinas və ya sikkə) istifadə etmədən, vəsaitlərin bank hesabları vasitəsilə bir tərəfdən digərinə köçürülməsini təmin edir. Azərbaycanda son illərdə "Rəqəmsal ödənişlər strategiyası" çərçivəsində bu sahədə ciddi irəliləyişlər qeydə alınıb.

Nağdsız hesablaşmalar müxtəlif alətlər vasitəsilə həyata keçirilir: ödəniş kartları (debet və kredit kartları), İnternet və mobil bankçılıq (Apple Pay, Google Pay və bank tətbiqləri vasitəsilə ödənişlər), QR kod ödənişləri (sürətli və təmassız ödəniş üsulu) və elektron pul kisələri (Rəqəmsal platformalar üzərindən əməliyyatlar).

Nağdsız ödənişlərin iqtisadi əhəmiyyəti ondadır ki, nağdsız dövriyyənin artması həm dövlət, həm biznes, həm də vətəndaşlar üçün çoxşaxəli üstünlüklər yaradır. Nağdsız əməliyyatlar şəffafdır. Hər bir manatın haradan gəlib hara getdiyi bank sistemində qeyd olunur. Bu, vergidən yayınma hallarını azaldır və dövlət büdcəsinə daxilolmaları artırır. Nağd pulun çap edilməsi, daşınması (inkassasiya), mühafizəsi və sayılması həm banklar, həm də dövlət üçün böyük xərcdir. Nağdsız sistem bu logistik xərcləri minimuma endirir. Vəsaitlər saniyələr ərzində bir hesabdan digərinə keçir. Bu, iqtisadiyyatda "multiplikator effekti" yaradaraq ümumi daxili məhsulun (ÜDM) böyüməsinə təkan verir. Vəsaitlər "yastıq altında" deyil, bank hesablarında qaldıqda, banklar bu vəsaitləri real sektora kredit kimi yönəldə bilirlər. Bu da investisiyaların və sahibkarlığın artması deməkdir. Nağd pulun itirilməsi və ya oğurlanması riski daha yüksəkdir. Kart və ya telefon itdikdə isə hesabı dərhal bloklamaq mümkündür. Həmçinin, "Cashback" (keşbek) və bonus sistemləri istehlakçılar üçün əlavə qənaət imkanıdır.

Bir sözlə, nağdsız ödənişlər sadəcə rahatlıq deyil, həm də ölkənin iqtisadi təhlükəsizliyinin və modernləşməsinin göstəricisidir. Rəqəmsallaşma artdıqca, maliyyə inklüzivliyi (əhalinin maliyyə xidmətlərinə çıxışı) də eyni dərəcədə yüksəlir.

Media Təhlil Mərkəzinin (MTM) Azərbaycan Mərkəzi Bankının açıqladığı rəsmi statistik göstəricilər əsasında apardığı təhlilə görə, 2025-ci ildə ölkə daxilində nağdsız ödənişlərin həcmi 99,1 milyard manat təşkil edib. Bu göstərici 2024-cü illə müqayisədə 25,6 faiz və ya 20,22 milyard manat artım deməkdir. 2024-cü ildə ölkədaxili nağdsız ödənişlərin həcmi 78,88 milyard manat olub. Həmin il 2023-cü illə müqayisədə 60,9 faiz və ya 29,84 milyard manatlıq artım qeydə alınıb.

Ümumilikdə, son 10 ilin dinamikasına nəzər saldıqda, Azərbaycanda nağdsız ödənişlərin həcminin ardıcıl və davamlı artım tendensiyası nümayiş etdirdiyini demək mümkündür. Belə ki, 2016-cı illə 2025-ci il arasında ölkədaxili nağdsız ödənişlərin ümumi həcmi 97,92 milyard manat artıb. Bu göstəricilər ölkədə rəqəmsal maliyyə alətlərinin genişlənməsi, nağdsız ödəniş vərdişlərinin möhkəmlənməsi və maliyyə infrastrukturunun inkişafı baxımından mühüm tendensiyanı əks etdirir.

2025-ci ilin sonuna olan rəsmi göstəricilərə əsasən, Azərbaycanda dövriyyədə olan plastik kartların sayı 21 milyon 979 min 775 ədədə çatıb. Bu göstərici 2024-cü illə müqayisədə 2 milyon 81 min 40 ədəd və ya 10,5 faiz artım deməkdir.

Qeyd edək ki, 2024-cü ildə plastik kartların sayı əvvəlki illə müqayisədə 2 milyon 973 min 578 ədəd və ya 17,6 faiz artmışdı. Artım dinamikası baxımından ən yüksək göstərici isə 2023-cü ildə qeydə alınıb. Belə ki, 2022-ci illə müqayisədə 2023-cü ildə plastik kartların sayı 3 milyon 294 min 248 ədəd və ya 24,2 faiz artıb. Ümumilikdə uzunmüddətli dinamika göstərir ki, ölkədə plastik kartlardan istifadə kəskin və davamlı yüksəliş mərhələsindədir. Belə ki, 2016-cı ildə 5 milyon 359 min 345 ədəd olan plastik kartların sayı 2025-ci ilin sonunadək 16 milyon 620 min 430 ədəd - demək olar ki, dörd dəfəyə yaxın artıb. Bu artım nağdsız ödənişlərin genişlənməsi, rəqəmsal bankçılığın inkişafı və əhalinin maliyyə xidmətlərinə çıxış imkanlarının artması ilə birbaşa bağlıdır.

Qeyd edildiyi kimi, 2025-ci ilin sonuna ölkə üzrə istifadədə olan plastik kartların ümumi sayı 21 milyon 979 min 775 ədəd təşkil edib. Bu kartların 19 milyon 903 min 163 ədədi debet, 2 milyon 76 min 612 ədədi isə kredit kartları olub.

Təhlillər göstərir ki, debet kartların sayı artım tendensiyasını qorumaqda davam edir. Belə ki, 2025-ci ildə debet kartların sayı 2024-cü illə müqayisədə 12,8 faiz və ya 2 milyon 260 min 787 ədəd artıb. Bu dinamika son 10 il ərzində debet kartlar üzrə fasiləsiz yüksəlişin müşahidə olunduğunu deməyə əsas verir.

Kredit kartları üzrə isə fərqli mənzərə ortaya çıxır. 2025-ci ildə kredit kartlarının sayı 8 faiz və ya 179 min 747 ədəd azalaraq geriləmə nümayiş etdirib. Ümumilikdə son on ilin göstəriciləri kredit kartları bazarında dalğavari dinamikanın mövcud olduğunu göstərir. Belə ki, bəzi illərdə artım qeydə alınsa da, 2017-ci, 2019-cu və 2025-ci illərdə kredit kartlarının sayında azalma müşahidə olunub.

Bu tendensiya əhalinin əsasən debet kartlar vasitəsilə gündəlik nağdsız ödənişlərə üstünlük verməsi, kredit alətlərinə isə daha ehtiyatlı yanaşması ilə izah edilə bilər.

Son illərdə Azərbaycanda ölkədaxili nağdsız ödənişlərin strukturunda elektron ticarət vasitəsilə həyata keçirilən ödənişlər xüsusi çəkisi ilə diqqət çəkir. Aparılan təhlillər göstərir ki, bu kateqoriya üzrə artım son 10 il ərzində fasiləsiz xarakter daşıyır. Belə ki, 2025-ci ildə ölkə üzrə nağdsız ödənişlərin ümumi həcmi 99,1 milyard manat təşkil etdiyi halda, bunun 86,37 milyard manatı, yəni 87,2 faizi məhz elektron ticarət kanalları üzərindən həyata keçirilən ödənişlərin payına düşüb. Bu göstərici 2024-cü illə müqayisədə 29,8 faiz və ya 19,85 milyard manat artım deməkdir.

Maraqlıdır ki, 2018-ci ilədək nağdsız ödənişlərdə əsas pay POS-terminallar vasitəsilə edilən əməliyyatlara məxsus idi. Lakin son 8 il ərzində bu tendensiya dəyişib və elektron ticarət üzərindən aparılan ödənişlər üstün mövqeyə keçib. Bu dinamika ölkədə rəqəmsal ticarətin genişlənməsi, onlayn xidmətlərə tələbatın artması, eləcə də nağdsız ödəniş infrastrukturunun sürətli inkişafı ilə bağlı əsaslı struktur dəyişikliklərini əks etdirir.

"ƏDV-ni geri al" (Tax-back) layihəsi Azərbaycanda nağdsız ödənişlərin stimullaşdırılmasında ciddi bir addım oldu. Bu sistem həm psixoloji, həm də iqtisadi baxımdan vətəndaşları nağd puldan uzaqlaşıb karta keçməyə təşviq etdi.

Bu layihənin nağdsız ödənişlərə təsir mexanizmləri var. Belə ki, nağdsız ödənişlər üçün yüksək faiz dərəcəsi mövcuddur. Dövlət vətəndaşlara seçim imkanı verir, lakin nağdsız ödənişi daha cəlbedici edir. Nağdsız ödənişlərdə: ödənilən ƏDV-nin 17.5%-i geri qaytarılır. Nağd ödənişlərdə: ödənilən ƏDV-nin cəmi 5%-i geri qaytarılır. Bu fərq (3.5 dəfə çox qazanc) insanları supermarketlərdə, apteklərdə və restoranlarda kartla ödəniş etməyə birbaşa motivasiya edir.

Əvvəllər bir çox mağaza sahibi vergidən yayınmaq üçün kassa çeki vurmurdu. İndi isə alıcı özü "çekimi verin" deyir, çünki o çeki skan edib pul qazanacağını bilir. Bununla da hər bir vətəndaş könüllü olaraq vergi müfəttişinə çevrilir. Habelə ticarət dövriyyəsi tam şəffaflaşır və gizli dövriyyə aradan qalxır.

"Cashback" (Keşbek) mədəniyyətinin formalaşması da müşahidə edilir. "ƏDV-ni geri al" layihəsi bankların öz keşbek proqramları ilə birləşdikdə istehlakçı üçün böyük üstünlük yaradır. Məsələn, əgər bir bank supermarket ödənişinə 5% keşbek verirsə və dövlət də 17.5% ƏDV-ni geri qaytarırsa, alıcı faktiki olaraq məhsulu xeyli ucuz almış olur. Bu, nağd pul istifadəçilərinin itirdiyi bir "mənfəətdir".

Layihənin iqtisadi nəticələrini də qeyd etmək lazımdır. Bu sistemin tətbiqindən sonra Azərbaycan iqtisadiyyatında aşağıdakı dəyişikliklər müşahidə olunur. Kart dövriyyəsinin kəskin artımı baş verib. İnsanlar kartı artıq sadəcə ATM-dən pul çıxarmaq üçün deyil, birbaşa ödəniş aləti kimi istifadə edirlər. POS-terminalların genişlənməsi baş verir. Alıcıların çek tələb etməsi sahibkarları POS-terminal quraşdırmağa və onları işlək vəziyyətdə saxlamağa məcbur edir. Vergi daxilolmaları artır. Dövriyyə rəsmiləşdiyi üçün dövlət büdcəsinə daxil olan vergi məbləğləri ciddi şəkildə yüksəlir.

Təsəvvür edin ki, ay ərzində 1000 manatlıq nağdsız alış-veriş etmisiniz və bu məbləğin hamısında 18%, yəni 180 manat ƏDV var. Onun da 17.5%-i 31,5 manatı sizə geri qaytarılır. Nağd ödənişdə isə 180 manatın 5%-ni, yəni 9 manat geri alırsınız. Göründüyü kimi, sadəcə ödəniş üsulunu dəyişməklə əlavə qazanc əldə edilir...

Mahir Həmzəoğlu