20 Sentyabr: Suverenliyin şəhər yaddaşına çevrildiyi tarix

Tarixdə elə günlər var ki, onlar yalnız müəyyən hadisəni xatırlatmır, dövlətin keçdiyi yolun, qazandığı siyasi nəticələrin və gələcəyə baxışının mühüm ifadəsinə çevrilir. Azərbaycan üçün 20 Sentyabr belə tarixlərdəndir. Bu tarix dövlət suverenliyinin tam bərpasını ifadə etməklə yanaşı, Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin dövlətçilik yaddaşında xüsusi yerini də müəyyənləşdirir.

2023-cü il sentyabrın 19–20-də Azərbaycan Ordusunun Qarabağda həyata keçirdiyi lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisində dövlət suverenliyinin təmin olunması üçün yeni mərhələ başladı. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə sentyabrın 20-si Dövlət Suverenliyi Günü elan edildi. Sərəncamda 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycanın bütün ərazisində qanunun aliliyinin təmin olunduğu və dövlət suverenliyinin bərpa edildiyi qeyd edilir.

Bu tarixin mahiyyətini yalnız bir hərbi hadisənin nəticəsi kimi qiymətləndirmək doğru olmaz. Dövlət suverenliyi, ilk növbədə, dövlətin öz ərazisində ali hakimiyyətini həyata keçirməsi, vahid hüquqi məkanın və dövlət idarəçiliyinin təmin olunması deməkdir. Bu baxımdan 20 Sentyabr Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində mühüm siyasi-hüquqi mərhələni ifadə edir.

20 Sentyabrın digər mühüm xüsusiyyəti həmin günün Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin günü kimi müəyyən edilməsidir. Prezidentin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə bu dörd şəhərin günü 20 sentyabr olaraq təsbit edilib. Beləliklə, dövlət suverenliyinin bərpasını ifadə edən tarix həmin şəhərlərin Azərbaycan dövlətinin müasir siyasi və hüquqi məkanındakı yeni mərhələsi ilə əlaqələndirilib.

Bu şəhərlərin hər birinin Azərbaycanın tarixində özünəməxsus yeri var. Xankəndi bu gün dövlət idarəçiliyi, təhsil və şəhər həyatının yeni mərhələsini yaşayan məkan kimi diqqət çəkir. 2024-cü il sentyabrın 20-də Qarabağ Universitetinin Xankəndidə fəaliyyətə başlaması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dövlət Suverenliyi Günündə ali təhsil müəssisəsinin fəaliyyətə başlaması şəhərin gələcəyinin elm, təhsil və insan kapitalı üzərində qurulmasının mühüm göstəricilərindən biri oldu.

Xocalı isə Azərbaycan xalqının milli yaddaşında xüsusi və ağır tarixi məna daşıyan şəhərdir. Xocalı adının 20 Sentyabrla əlaqələndirilməsi dövlət suverenliyinin bərpası ilə tarixi yaddaşın gələcəyə yönəlməsi arasında mühüm bağ yaradır. 2023-cü il sentyabr hadisələrindən sonra şəhərdə Azərbaycan Dövlət Bayrağının ucaldılması, sonrakı mərhələdə isə keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışının başlanması Xocalının həyatında yeni dövrün əsas göstəricilərindəndir.

Xocavənd və Ağdərə də 20 Sentyabrın yaratdığı yeni siyasi reallığın mühüm şəhər məkanlarıdır. 15 oktyabr 2023-cü ildə Prezident İlham Əliyevin Xocavənd və Ağdərə şəhərlərində Azərbaycan Dövlət Bayrağını ucaltması Azərbaycanın dövlət suverenliyinin bu ərazilərdə konkret dövlət rəmzi ilə ifadə olunması baxımından mühüm hadisə idi. Həmin gün Xankəndi və Xocalıda da Dövlət Bayrağı ucaldılıb.

Xüsusilə Xankəndidə Dövlət Bayrağının ucaldılması Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm simvolik məna daşıdı. Dövlət başçısının şəhərin mərkəzi meydanında Azərbaycan Bayrağını ucaltması 2023-cü ilin sentyabrında yaranmış yeni siyasi reallığın dövlət rəmzi ilə ifadəsi oldu.

20 Sentyabrın əhəmiyyəti yalnız keçmiş hadisələrin xatırlanması ilə məhdudlaşmır. Bu tarix həm də suverenliyin gündəlik dövlət həyatında necə reallaşdığını göstərən yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Ərazi üzərində suverenliyin təmin olunmasından sonra qarşıda duran əsas vəzifələr həmin ərazilərdə dövlət institutlarının fəaliyyətinin, sosial infrastrukturun, təhsilin, mədəni həyatın və yaşayış mühitinin bərpası və inkişafıdır.

Azərbaycanın Qarabağda həyata keçirdiyi quruculuq siyasəti də bu ardıcıllığın davamıdır. Dövlət suverenliyi yalnız hüquqi anlayış deyil; o, insanların təhlükəsiz və layiqli həyat şəraitində yaşaması, şəhərlərin yenidən qurulması, tarixi-mədəni irsin qorunması və vətəndaşların doğma yurdlarına qayıdışı ilə gündəlik həyatda öz real ifadəsini tapır.

Bu baxımdan 20 Sentyabr həm yaddaş, həm də məsuliyyət tarixidir. Yaddaşdır, çünki Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin bərpası yolunda əldə edilmiş nəticəni yaşadır. Məsuliyyətdir, çünki suverenliyin yaratdığı yeni imkanlardan istifadə etməklə Qarabağın davamlı inkişafını, şəhərlərin dirçəlişini və insanların təhlükəsiz, firavan həyatının təmin olunmasını qarşıya məqsəd qoyur.

Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərənin 20 Sentyabr tarixində birləşməsi də məhz bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Bu dörd şəhər Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin müxtəlif səhifələrini özündə yaşatsa da, onları vahid siyasi məzmun ətrafında birləşdirən əsas amil dövlət suverenliyinin konkret şəhər məkanlarında təmin olunmasıdır.

20 Sentyabr artıq Azərbaycanın təqvimində sadəcə bir tarix deyil. Bu gün dövlətçilik iradəsinin, suverenliyin, milli yaddaşın və gələcəyə yönəlmiş quruculuq siyasətinin bir arada ifadə olunduğu mühüm tarixdir. Xankəndidə dalğalanan Dövlət Bayrağı, Xocalıda başlayan qayıdış, Xocavənd və Ağdərədə formalaşan yeni həyat bu tarixin mahiyyətini daha aydın göstərir.

20 Sentyabrın əsas mesajı bundan ibarətdir: dövlət suverenliyi yalnız sərhədlərin və ərazilərin hüquqi statusu ilə ölçülmür. Onun əsl gücü həmin ərazilərdə qanunun, dövlət idarəçiliyinin, insan həyatının, təhsilin, mədəniyyətin və gələcəyə inamın bərqərar olması ilə tamamlanır. Azərbaycanın Qarabağda yaratdığı yeni reallıq da məhz bu anlayışın praktik ifadəsidir.

Anar Məmmədov,

YAP Gədəbəy rayon təşkilatının əməkdaşı