“20 Yanvar Sovet İttifaqının dağılma prosesini sürətləndirən hadisələrdən biri oldu”

Azərbaycanda 1990-cı il yanvarın 20-də baş vermiş faciədən 36 il keçir. 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin baş katibi Mixail Qorbaçovun əmri ilə SSRİ Müdafiə Nazirliyi, Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi və Daxili İşlər Nazirliyinin qoşun hissələri Bakıya və Azərbaycanın bir neçə rayonuna yeridilib, dinc əhali ağır texnikadan və müxtəlif tipli silahlardan atəşə tutularaq kütləvi qətlə yetirilib. 1990-cı il yanvar qurbanları simvolik olaraq “20 Yanvar şəhidi” adlanır. Ümumilikdə, Azərbaycanın 150 nəfər “20 Yanvar şəhidi” var. Yanvar faciəsi ümumxalq hüznü olmaqla yanaşı, həm də Azərbaycan xalqının iradəsinin sarsılmazlığını, mətinliyini göstərdi. Sovet ordusunun amansızlığına və qəddarlığına, Bakıda fövqəladə vəziyyət tətbiq edilməsinə baxmayaraq, Azərbaycan xalqı yanvarın 22-də paytaxtın “Azadlıq” meydanında 20 Yanvar şəhidlərinin dəfni ilə əlaqədar matəm yürüşü keçirib. Şəhidlər xiyabanındakı dəfn mərasimində 2 milyona yaxın insan iştirak edib. Xalqın tələbi ilə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin fövqəladə sessiyası çağırılıb və Bakı şəhərində fövqəladə vəziyyətin ləğv edilməsi haqqında qərar qəbul edilib, lakin xalqın qəzəbindən qorxuya düşən respublikanın əksər rəhbər vəzifəli şəxsləri həmin sessiyada iştirak etməyib.
Dünya ictimaiyyətinin diqqətini Qanlı Yanvar faciəsinə yönəltmək üçün Azərbaycanın xarici ölkələrdəki səfirlikləri, diplomatik nümayəndəlikləri, Azərbaycan icmaları tərəfindən də müvafiq tədbirlər həyata keçirilir.
Tarix elmləri doktoru Lətifə Əliyeva Demokrat.az-a açıqlamasında deyib ki, 20 Yanvar hadisələri XX əsr Azərbaycan tarixinin ən faciəli, eyni zamanda ən həlledici səhifələrindən biridir:
“1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Sovet İttifaqı rəhbərliyinin qərarı ilə Bakıya və respublikanın bir sıra bölgələrinə təxminən 26 min nəfərə yaxın silahlı hərbi kontingent yeridildi. Hərbi vəziyyət elan olunmadan, əhali xəbərdar edilmədən həyata keçirilən bu əməliyyat beynəlxalq hüquq normalarının kobud şəkildə pozulması idi. Hücumdan bir neçə saat əvvəl Bakının televiziya mərkəzinin enerji bloku partladıldı və respublika informasiya blokadasına alındı. Məqsəd xalqın baş verənlərdən xəbərsiz qalması və müqavimətin qarşısının alınması idi. Buna baxmayaraq, insanlar küçələrə çıxdı, barrikadalar qurdu və silahsız halda tankların, zirehli texnikanın qarşısına çıxdı. Sovet ordusu yaşayış məhəllələrinə, təcili yardım maşınlarına, hətta piyada olan insanlara atəş açdı”.
Tarixçi bildirib ki, 130-dan çox dinc sakin həlak oldu, yüzlərlə insan yaralandı, onlarla şəxs itkin düşdü:
“Lakin qeyri-rəsmi mənbələr itkilərin daha çox olduğunu bildirir. Həlak olanlar arasında qadınlar, uşaqlar, yaşlı insanlar da vardı. Bu fakt bir daha göstərir ki, əməliyyatın hədəfi silahlı qruplar deyil, bütövlükdə Azərbaycan xalqının iradəsi idi. 20 Yanvar hadisələrinin mühüm tarixi məqamlarından biri də Heydər Əliyevin 1990-cı il yanvarın 21-də Moskvada, Azərbaycanın daimi nümayəndəliyində verdiyi sərt bəyanat oldu. O, Sovet rəhbərliyini açıq şəkildə ittiham edərək, bu hadisəni Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş ağır cinayət adlandırdı. Bu çıxış həmin dövrdə böyük siyasi cəsarət nümunəsi idi və beynəlxalq aləmdə də rezonans doğurdu. 
20 Yanvar Sovet İttifaqının dağılma prosesini sürətləndirən hadisələrdən biri oldu. Bu faciədən sonra Azərbaycan cəmiyyətində sovet hakimiyyətinə inam tamamilə itdi, müstəqillik ideyası artıq geri dönməz xarakter aldı. Bir il sonra 1991-ci ildə Azərbaycan öz dövlət müstəqilliyini bərpa etdi. Bu gün 20 Yanvar təkcə matəm günü deyil, həm də şəhidlik, milli ləyaqət və azadlıq dərsidir. O gecə həyatını itirən insanlar silahsız olsalar da, tarix qarşısında qalib oldular. Çünki onların qanı üzərində Azərbaycan müstəqil dövlət kimi formalaşdı və bu hadisə xalqın öz azadlığı uğrunda nələrə qadir olduğunu bütün dünyaya göstərdi”.
Leyla Turan
Demokrat.az