31 Mart soyqırımı: məkrli erməni siyasətinin təzahürü

Meydanəli Yolçiyev

​​​​​YAP Daşkəsən rayon təşkilatının sədri

31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü xalqımızın tarixində ən ağır və faciəli səhifələrdən birini əks etdirir. Həmin gün milli yaddaşın qorunması, tarixi həqiqətlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi və beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması baxımından mühüm önəm kəsb edir.

Xalqımıza qarşı həyata keçirilmiş soyqırımı siyasətinin kökləri XIX əsrin əvvəllərinə gedib çıxır. Bu dövrdən etibarən regionda demoqrafik vəziyyətin süni şəkildə dəyişdirilməsi, azərbaycanlı əhalinin tarixi torpaqlardan sıxışdırılması məqsədilə məkrli siyasət həyata keçirilmişdir. Bu siyasətin ideoloji əsasını isə erməni millətçilərinin irəli sürdüyü mifik “Böyük Ermənistan” konsepsiyası təşkil edirdi. Bu ideya çərçivəsində müxtəlif dövrlərdə etnik təmizləmə, deportasiya və kütləvi qırğınlar törədilmiş, xalqımızın tarixi torpaqlardan zorla çıxarılması və soydaşlarımızın həyatına qəsd edilməsi davamlı olaraq reallaşdırılmışdır.

1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş vermiş hadisələr isə bu qanlı siyasətin ən dəhşətli təzahürlərindən biri kimi tarixə düşmüşdür. Bakı Sovetinin nəzarəti altında fəaliyyət göstərən daşnak-bolşevik silahlı dəstələri Bakı şəhərində və Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan, Lənkəran və Salyanda minlərlə dinc sakini amansızcasına qətlə yetirmişdir. Təkcə 30 mart – 3 aprel tarixlərində on minlərlə insan etnik və dini mənsubiyyətinə görə öldürülmüş, yaşayış məntəqələri dağıdılmış və kəndlər yerlə-yeksan edilmişdir. Bu hadisələr göstərdi ki, dinc əhali heç bir hüquq və müdafiə imkanına malik deyildi və qırğınlar planlı şəkildə törədilmişdir.

Quba qəzasında və Şamaxıda kəndlərin yerlə-yeksan edilməsi, əhalinin didərgin salınması faciənin miqyasını açıq şəkildə göstərir. Bu bölgələrdə qırğınlar həm də tarixi və mədəni irsin dağıdılması ilə yadda qalmışdır. Məscidlər, məktəblər və digər ictimai obyektlər məhv edilmiş, kəndlərin adları silinmiş və yüz illər boyu yaşayan yerli əhali qorxu içində həyatlarını davam etdirməyə məcbur olmuşdur.

1918–1920-ci illərdə İrəvan quberniyasında və Zəngəzur bölgəsində də azərbaycanlı əhaliyə qarşı genişmiqyaslı qırğınlar həyata keçirilmişdir. Bu hadisələr regionda etnik tərkibin zorla dəyişdirilməsi siyasətinin tərkib hissəsi olmuşdur. Qırğınların məqsədi yalnız əhalini qorxutmaq və terror yaratmaq deyil, həm də ərazi iddialarını hüquqi və siyasi əsaslarla həyata keçirmək olmuşdur. 1918-ci il hadisələrinin araşdırılması məqsədilə yaradılmış Fövqəladə İstintaq Komissiyası həmin dövrdə törədilmiş cinayətlərin sənədləşdirilməsi istiqamətində mühüm işlər görmüşdür. Lakin sonrakı illərdə bu materialların bir hissəsi məhv edilmiş, hadisələrin real miqyası uzun müddət gizli saxlanılmışdır.

1998-ci il martın 26-da Ulu Öndər Heydər Əliyev tərəfindən imzalanmış “Azərbaycanlıların soyqırımı haqqında” Fərmanla 31 martın rəsmi anım günü kimi qeyd olunması ən mühüm addımlardan biri olmuşdur. Bu qərarla həmin hadisələrə siyasi-hüquqi qiymət verilmiş, uzun illər gizlədilmiş həqiqətlərin üzə çıxarılması və sistemli şəkildə araşdırılması üçün yeni mərhələnin əsası qoyulmuşdur. Artıq bu faciə rəsmi sənədlərlə də təsbit edilmiş və gələcək nəsillərə düzgün şəkildə çatdırılmışdır.

Xüsusilə 2007-ci ildə Qubada aşkar edilmiş kütləvi məzarlıq faciənin miqyasını bir daha təsdiqləmişdir. Bu ərazidə sonradan yaradılmış Soyqırımı Memorial Kompleksi tariximizin ağrılı səhifəsinin əbədiləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Kompleks yalnız qurbanların xatirəsini yaşatmaqla kifayətlənmir, həm də tariximizin bu qanlı səhifəsi barədə cəmiyyətə dolğun məlumat verməklə milli və tarixi şüurun formalaşmasına xidmət edir.

Prezident İlham Əliyev tərəfindən həyata keçirilən siyasət soyqırımı həqiqətlərinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına xidmət edir. 2018-ci ildə imzalanmış “1918-ci il azərbaycanlıların soyqırımının 100 illiyi haqqında” Sərəncam isə bu həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə daha geniş şəkildə çatdırılmasına təkan vermişdir. Bu tədbirlər nəticəsində qlobal miqyasda faciə ilə bağlı mühazirələr, elmi araşdırmalar və beynəlxalq sərgilər keçirilmiş, hadisələrin tarixi ədalət prizmasından təqdim olunması təmin edilmişdir.