4 il oxuyub köhnəlmiş peşəyə məzun olmaq:

Bəs seçdiyi peşənin dörd ildən sonra hansı məzmun və tələblərlə xarakterizə olunacağını ona kim deyə bilər?

Süni intellekt bəzi peşələrin tamamilə aradan qalxmasına səbəb olmasa da, həmin peşələr çərçivəsində yerinə yetirilən əmək funksiyalarının məzmununu və icra üsullarını sürətlə dəyişir. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının 2025-ci il üzrə araşdırmasına əsasən, dünyada hər dörd işçidən biri generativ süni intellektin müəyyən dərəcədə təsir göstərə biləcəyi peşə sahəsində çalışır. Təşkilatın gəldiyi əsas nəticə kütləvi məşğulluq itkisinin baş verməsi deyil, peşələrin funksional məzmununun əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməsidir.

Başqa sözlə, mühasib peşəsi mövcudluğunu qoruya bilər, lakin standart hesabatların müəyyən hissəsinin hazırlanması süni intellekt vasitəsilə həyata keçirilə bilər. Hüquqşünasa ehtiyac qalacaq, lakin ilkin hüquqi araşdırma və sənədlərin təhlili süni intellekt tərəfindən yerinə yetirilə bilər. Proqramçıya tələbat davam edə bilər, lakin əvvəllər başlanğıc səviyyəli mütəxəssisin saatlarla hazırladığı standart proqram kodu saniyələr ərzində yaradıla bilər.

Əsas problem də məhz burada formalaşır: bəzi gənclər gələcəkdə mövcud olmayacaq peşələrə deyil, gələcək əmək bazarında aktuallığını itirə biləcək iş üsullarına hazırlanırlar.

Dünya İqtisadi Forumunun “İş yerlərinin gələcəyi – 2025” hesabatına əsasən, 2030-cu ilədək əmək bazarında baş verəcək struktur dəyişikliklərin hazırkı iş yerlərinin təxminən 22 faizinə təsir göstərəcəyi proqnozlaşdırılır. İşəgötürənlər, eyni zamanda, əməkdaşların əsas bacarıqlarının təxminən 39 faizinin həmin dövr ərzində dəyişəcəyini gözləyirlər.

Bu vəziyyət ali təhsil müəssisələri üçün ciddi çağırış yaradır. Tələbə dörd il ərzində ali təhsil aldığı halda, əmək bazarının tələb etdiyi bilik və bacarıqlar həmin müddət ərzində əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər.

Əgər ali təhsil proqramları əmək bazarında baş verən bu dəyişikliklərin dinamikasından geri qalırsa, yaranan riskin əhəmiyyətli hissəsi tələbənin üzərinə düşür. Universitet diplom təqdim edir, dövlət müvafiq ixtisas üzrə tələbə qəbulunu həyata keçirir, lakin məzuniyyət mərhələsində həmin bilik və bacarıqlara əmək bazarında tələbat azalmış olarsa, bunun iqtisadi və sosial nəticələri əsasən tələbə və onun ailəsi tərəfindən qarşılanır.

Bu məqam mühüm bir sual doğurur: universitet diplom təqdim edirsə, həmin diplomun əmək bazarındakı iqtisadi dəyərinin azalması ilə bağlı riskə görə məsuliyyət kimə aiddir?

Süni intellektin formalaşdırdığı və nisbətən az müzakirə olunan digər mühüm məsələ başlanğıc səviyyəli vəzifələrin gələcəyidir.

Stanford Rəqəmsal İqtisadiyyat Laboratoriyasının 2026-cı ildə açıqladığı araşdırmada ABŞ-da süni intellektin təsirinə daha çox məruz qalan peşələrdə 22–25 yaşlı işçilərin məşğulluq göstəricilərinin nisbətən zəif dinamika nümayiş etdirdiyi müəyyən olunub. Araşdırma bu tendensiyanın yeganə səbəbinin süni intellekt olduğunu təsdiqləmir. Bununla belə, diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarətdir ki, fərq daha çox gənc əməkdaşların işdən azad edilməsi hesabına deyil, onların işə qəbul tempinin zəifləməsi nəticəsində formalaşır.

Bu isə daha fundamental bir sual meydana çıxarır: əgər süni intellekt başlanğıc səviyyəli mütəxəssisin funksiyalarının əhəmiyyətli hissəsini yerinə yetirirsə, on ildən sonra yüksək ixtisaslı və təcrübəli mütəxəssislər hansı peşəkar inkişaf mərhələlərindən keçərək formalaşacaqlar?

Çünki təkrarlanan və standart xarakterli işlər yalnız aşağı əmək xərci tələb edən funksiyalar deyildi; onlar eyni zamanda peşəkar öyrənmə və təcrübə qazanma mexanizmi rolunu oynayırdı. Başlanğıc səviyyəli hüquqşünas yüzlərlə müqaviləni təhlil etməklə hüquqi incəlikləri mənimsəyirdi. Gənc proqramçı sadə proqram kodları hazırlamaqla sistemin iş prinsiplərini öyrənirdi. Analitik isə məlumatlarla işlədikcə nəticələrin etibarlılığını qiymətləndirmək bacarığı formalaşdırırdı.

Əgər süni intellekt peşəkar inkişafın bu ilkin mərhələsini əhəmiyyətli dərəcədə avtomatlaşdırırsa, şirkətlər və universitetlər yeni təcrübə və öyrənmə modelləri formalaşdırmalıdırlar. Əks halda, qısamüddətli dövrdə məhsuldarlıq artımı əldə olunsa da, uzunmüddətli perspektivdə yüksək ixtisaslı və təcrübəli mütəxəssis çatışmazlığı yarana bilər.

Bu səbəbdən universitetlərin yanaşması yalnız tələbələrə ChatGPT kimi süni intellekt alətlərindən istifadə qaydalarını öyrətməklə məhdudlaşmamalıdır.

Əsas sual belə müəyyənləşdirilməlidir: süni intellekt konkret peşə çərçivəsində hansı funksiyaları yerinə yetirə bilir və bunun fonunda insanın hansı bilik, bacarıq və səriştələri daha yüksək dəyər qazanır?

Gələcəyin mühasibi yalnız maliyyə əməliyyatlarını həyata keçirməyi deyil, süni intellekt tərəfindən hazırlanmış nəticələrin düzgünlüyünü və əsaslandırılmış olmasını qiymətləndirməyi bacarmalıdır. Proqramçı yalnız proqram kodu yazmaqla kifayətlənməməli, problemi düzgün müəyyənləşdirməli, sistem arxitekturasını və əlaqəli riskləri başa düşməlidir. Hüquqşünas üçün isə standart sənədlərin hazırlanmasından daha çox hüquqi təfəkkür, faktiki şəraitin düzgün qiymətləndirilməsi və əsaslandırılmış qərarvermə bacarığı əhəmiyyət qazana bilər.

Bəzi ölkələr artıq ali təhsil sistemlərini bu istiqamətdə uyğunlaşdırırlar. Sinqapurun “SkillsFuture” təşəbbüsü çərçivəsində universitetlər və şirkətlər təhsil proqramlarının hazırlanmasında əməkdaşlıq edir, tələbələr isə təhsillə paralel olaraq real iş mühitində praktiki təcrübə əldə edirlər. Bu yanaşmanın əsas məqsədi ali təhsil sistemi ilə əmək bazarının tələbləri arasında yaranan zaman fərqini minimuma endirməkdir.

Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyasında da süni intellekt sahəsində insan kapitalının inkişafı prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyən edilib. Lakin məsələ yalnız daha çox süni intellekt mütəxəssisinin hazırlanması ilə məhdudlaşmır.

Əsas dəyişiklik mövcud ixtisasların məzmununda, tədris metodlarında və formalaşdırılan peşə səriştələrində baş verməlidir.

Dövlət də süni intellektin təsir səviyyəsi yüksək olan ixtisaslar üzrə qəbul göstəricilərini avtomatik şəkildə azaltmaq əvəzinə, həmin peşələr daxilində hansı əmək funksiyalarının avtomatlaşdırıldığını, hansı yeni bacarıqlara tələbatın yarandığını və məzunların əmək bazarında hansı nəticələr göstərdiyini sistemli və davamlı şəkildə izləməlidir.

Bu gün gənc ixtisas seçərkən əsasən “əməkhaqqı nə qədərdir?” və ya “bu peşə nə dərəcədə nüfuzludur?” kimi suallar verir.

Yaxın gələcəkdə isə daha mühüm bir sual ön plana çıxa bilər: “Bu peşədə yerinə yetirəcəyim hansı funksiyalar süni intellektin geniş tətbiqindən sonra da insan əməyinə ehtiyac yaradacaq?”

Çünki ən riskli ixtisas, bəlkə də, süni intellektin müəyyən funksiyalarını əvəz edə bildiyi ixtisas deyil.

Ən böyük risk universitetin həmin ixtisası süni intellektdən əvvəlki əmək bazarının tələblərinə uyğun məzmunda tədris etməyə davam etməsidir.

Nazim Ağazadə

Süni intellekt məhsulları və rəqəmsal transformasiya üzrə Aparıcı Məhsul sahibi və ekspert, Sİ əsaslı bilixhub.com platformasının həmtəsisçisi və təlimçi.