80 ildir bitməyən savaş, milyonlarla ÖLÜM Hindistan Pakistan münaqişəsinin TARİXİ KÖKLƏRİ

Müxtəlif dinlərə sitayiş etsələr də, Pakistanla Hindistan əhalisi min illər boyu bir arada yaşayıblar. Lakin buna baxmayaraq, 1947-ci ildə hər iki tərəfin müstəqillik əldə etməsindən üzü bəri bu iki ölkə daim bir-birilə ədavət aparmaqda davam edir. Münaqişənin kökündə əhalinin əksəriyyəti müsəlman olsa da, ərazisi Hindistana verilən Kəşmir məsələsi dayanır.
Münaqişə necə başladı?
Kiçik toqquşmaları, təxribatları nəzərə almasaq, tərəflər bu günə qədər 3 dəfə genişmiqyaslı müharibəyə cəlb olunublar. Onlar arasında ilk silahlı münaqişə 21 oktyabr 1947– 31 dekabr 1948-ci il arasında davam edib. Münaqişənin səbəbi Cammu və Kəşmir ştatının hansı dövlətə məxsus olması ilə bağlı yaranmış ziddiyyətlər idi.

Ştatda müsəlmanlar üstünlük təşkil etsə də, (Britaniya tərəfindən Hindistanın bölünməsi şərtlərinə görə ştat Pakistana aid olmalı idi), lakin hakim dairələr və Kəşmirin maharacı hindlilərdən ibarət olduğuna görə onlar regionun Hindistana birləşdirilməsi haqqında qərar qəbul etdilər. Bu isə müharibəyə səbəb oldu. 1949-cu ilin 27 iyulunda Hindistan və Pakistan cəbhə xətti boyunca atəşin kəsilməsi haqqında müqavilə imzalandı. Nəticədə Kəşmirin 60 faizi Hindistanın, 40 faizi isə Pakistanın nəzarəti altına keçdi.
Üsyandan müharibəyə...
İkinci Hindistan-Pakistan müharibəsi isə 1965-ci ilin avqust-sentyabr aylarında olub. Əsas səbəb Pakistan tərəfindən mübahisəli Kəşmir ştatının Hindistanın nəzarətində olan hissəsində üsyan qaldırmağa cəhd göstərilməsi olub. Tezliklə münaqişə iki dövlət arasında sərhəd müharibəsinə çevrilir. BMT-nin işə qarışması nəticəsində hərbi əməliyyatların qalibi müəyyənləşdirilmədən başa çatdırılır.
1965-ci ilin yazında da Hindistanla Pakistan arasında Böyük Kaç Pannı adlanan səhraya görə sərhəd münaqişəsi baş verib. 1962-ci ilin mart-aprel aylarında hər iki ölkənin sərhədçiləri arasında silahlı toqquşmalar kəskinləşir. Lakin Böyük Britaniyanın müdaxiləsi nəticəsində münaqişə aradan qaldırılır. İngiltərənin vasitəçiliyi ilə tərəflər 30 iyunda atəşin kəsilməsi haqqında müqavilə imzaladılar. 4 iyul 1969-cu ildə İslamabadda imzalanan müqaviləyə görə, Kaş Pannı ətrafında yaranmış mübahisə aradan qaldırılır. Pakistan daha çox əraziyə iddia etsə də, müqavilənin şərtlərinə görə ona bölgənin 900 km²-lik ərazisi verilir.
1971-ci il kampaniyası
Tərəflər arasında üçüncü müharibə isə 1971-ci ildə baş verir. Silahlı toqquşmağa səbəb Hindistanın əvvəllər Pakistanın tərkibində olan Banqladeşin müstəqilliyini tanıması oldu. 1971-ci ilin 3-17 dekabr arasında davam edən döyüşlər Hindistanın qələbəsilə yekunlaşır.
İndi də İslamabadla Dehli arasında sərhəddə gərginlik hökm sürür. Tərəflər hələlik kiçik toqquşmalarla kifayətlənirlər.
Budəfəki gərginlik nə vəd edir?
Mövzu ilə bağlı Bizim.Media-ya açıqlamasında politoloq Zərdüşt Əlizadə irimiqyaslı hərbi toqquşmaların olacağını düşünmür:

“İngilis imperalizmi digər yerlərdə olduğu kimi burada da “parçala və hökm sür” siyasəti yürüdərək xalqları bir-birinə qarşı qoydu. Onlar əhalinin əksəriyyəti müsəlman olan Kəşmiri Hindistana verdilər. Nəticədə də Hindistanla Pakistan arasında münaqişənin təməlini qoydular.

Necə ki, vaxtilə Qarabağ ermənilərinə muxtariyyət verdilər, amma Ermənistanda yaşayan azərbaycanlılara münasibətdə buna getmədilər. Belədə, həmin münaqişənin əsasını qoydular. İmperalist dövlətlər hər zaman başqa xalqları öz nəzarətlərində saxlamaq üçün bu fənddən istifadə edirlər”.
Ekspert qeyd edir ki, ingilis imperalizminin bəd əməlləri öz fəsadlarını son 70-80 ildə mütəmadi olaraq göstərməkdədir:
“Hindistan Kəşmirdəki müsəlmanların idarəetmə hüququnu daim məhdudlaşdırır. Ona görə də vaxtaşırı təxribatlar yaratmaq lazım gələndə hansısa terror əməli törədirlər. Ardınca da insanlar bir-birini qırmağa başlayır. Bəzi ekspertlərin fikrincə, terror aktını ola bilsin, Hindistan xüsusi xidmət orqanları təşkil edib.

İndiki şəraitdə Pakistana Hindistanla qarşıdurma lazım deyil. Çünki daxildə özünün xeyli problemləri mövcuddur. İslamabadın əfqan talibləri, bəlucistan separatçıları ilə münasibətləri çətindir. Bu mənada indiki halda Pakistana Dehli ilə münasibətləri gərginləşdirmək sərf etmir. Hindistan isə Pakistandan dəfələrlə güclü və daha zəngindir”.

Politoloqun fikrincə, tərəflər çalışacaqlar ki, yaranmış gərginlik daha böyük toqquşmalara gətirib çıxarmasın:
“Xarici dövlətlər də tərəfləri genişmiqyaslı qarşıdurmadan çəkinməyə səsləyiblər. Bu əsasda genişmiqyaslı müharibə gözlənilmir.Keçən əsrin 60-cı illərində tərəflər genişmiqyaslı müharibə apardı. SSRİ onları həmin vaxt barışdırmağa nail oldu. İndi isə SSRİ yoxdur, barışdıran dövlət də yoxdur. Lakin fikrimcə, tərəflər qüvvələr nisbətini nəzərə alıb çalışacaqlar ki, baş vermiş insident genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsin”.