ABŞ Çin rəqabətinin Avrasiya layihələrinə təsiri ŞƏRH

ABŞ və Çin arasındakı strateji rəqabət XXI əsrin qlobal siyasətinin əsas determinantlarından biridir. Bu rəqabət Avrasiya regionundakı iqtisadi və nəqliyyat layihələrinə birbaşa təsir göstərir. Çin “Bir Kəmər, Bir Yol” (Belt and Road Initiative, BRI) layihəsi vasitəsilə Avrasiyada iqtisadi təsirini artırır. BRI çərçivəsində infrastruktur, nəqliyyat və enerji sahələrinə milyardlarla dollar investisiya qoyulub. ABŞ bu təşəbbüsləri öz geosiyasi maraqlarına qarşı yönəlmiş risk kimi qiymətləndirir. Beləliklə, Vaşinqton Avrasiya layihələrində Çinin dominantlığını balanslaşdırmaq üçün yeni strategiyalar formalaşdırır.

İpək Yolu layihəsi Çin üçün həm iqtisadi, həm də siyasi vasitədir. Bu marşrutlar vasitəsilə Pekin ticarət axınlarını və enerji resurslarını öz nəzarətinə almağa çalışır. ABŞ isə İpək Yolunu təhlil edərək, Çin vasitəsilə Avrasiyada güc mərkəzlərinin artmasının qarşısını almağa çalışır. Bu rəqabət yeni tərəfdaşlıqların və alternativ marşrutların formalaşmasına səbəb olur. Çin və ABŞ arasında iqtisadi rəqabət Avrasiya ölkələrinin investisiya seçimlərini birbaşa təsir edir. Hər iki güc region ölkələrinə təzyiq və təşviq mexanizmlərini tətbiq edir.

Orta Dəhliz layihəsi ABŞ və Çin üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu dəhliz Transxəzər və Qafqaz regionunu Avropa ilə birləşdirir. Çin üçün Orta Dəhliz BRI-nin alternativ marşrutu rolunu oynayır. ABŞ isə bu dəhlizi strateji müstəvidə tənzimləməyə çalışır. Rusiya və İranın regiondakı rolu Orta Dəhlizdə rəqabəti daha da mürəkkəbləşdirir. Azərbaycan və Qazaxıstan kimi ölkələr üçün dəhliz həm iqtisadi, həm də geosiyasi üstünlüklər yaradır. ABŞ-Çin rəqabəti layihənin sürətinə, investisiya həcminə və tərəfdaş seçiminə təsir göstərir.

Enerji marşrutları ABŞ və Çin rəqabətinin digər kritik komponentidir. Çin Avrasiyadan enerji resurslarını diversifikasiya etməyə çalışır. ABŞ isə regionda enerji layihələrinə dəstək verərək, Pekinin iqtisadi təsirini balanslaşdırmaq istəyir. Xəzər dənizi neft və qaz resursları hər iki dövlət üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Rəqabət enerji tranzit marşrutlarını dəyişdirir və yeni infrastruktur layihələrinin prioritetini müəyyənləşdirir. Bəzən ABŞ və Çin layihələrində tərəfdaş ölkələr investisiya və texnologiya seçimində çətinliklərlə üzləşir.

Avrasiya ölkələri bu rəqabətdən həm fayda, həm də risk götürür. Çin investisiyaları infrastrukturun sürətli inkişafına səbəb olur. ABŞ-ın strateji dəstəyi isə siyasi balans və təhlükəsizlik təmin edir. Lakin bəzi ölkələr bu rəqabətdə tərəf seçmək məcburiyyətində qalır. Bu, regional siyasətdə qeyri-müəyyənliyi artırır. BRI və Orta Dəhliz layihələri ölkələrarası əməkdaşlığı dərinləşdirir, amma ABŞ-Çin rəqabəti gərginlik yaradır.

Texnoloji və maliyyə tərəflər də rəqabətin əsas sahələridir. Çin öz texnoloji firmaları və maliyyə institutları vasitəsilə Avrasiyada layihələrə nüfuz edir. ABŞ isə diplomatiya, investisiya təşviqi və beynəlxalq maliyyə institutları ilə balans təmin edir. Bu strategiyalar regional layihələrin həyata keçirilmə sürətinə və maliyyə səmərəliliyinə təsir edir. Çin layihələri tez-tez böyük infrastruktur yatırımları tələb edir. ABŞ təşəbbüsləri isə daha çox diplomatik və siyasi dəstəyə əsaslanır.

Gələcək perspektivdə ABŞ-Çin rəqabəti Avrasiya layihələrinin yönünü və prioritetlərini müəyyən edəcək. İpək Yolu və Orta Dəhliz daha çox iqtisadi və geosiyasi alət kimi istifadə olunacaq. Enerji marşrutları isə Avrasiya ölkələrinin strateji mövqeyini dəyişdirə bilər. ABŞ və Çin rəqabəti layihələrin dayanıqlılığı və təhlükəsizliyinə təsir göstərir. Bu da region ölkələrinin investisiya qərarlarını formalaşdırır. Çin və ABŞ arasında balanslaşdırılmış əməkdaşlıq modelləri region üçün stabillik gətirə bilər.

ABŞ-Çin rəqabəti Avrasiya layihələrinin həm inkişafını, həm də mürəkkəbliyini artırır. İpək Yolu, Orta Dəhliz və enerji marşrutları iqtisadi, siyasi və strateji baxımdan rəqabətin əsas sahələrinə çevrilib. Avrasiya ölkələri bu dinamikada öz mövqelərini gücləndirməyə çalışır. Çin və ABŞ rəqabəti qlobal geosiyasətdə yeni koordinatları müəyyən edir. Region layihələrinin uğuru hər iki gücün strategiyasına uyğunlaşmaqdan asılıdır. Bu, Avrasiyada uzunmüddətli iqtisadi və siyasi təsirlərin formalaşmasına səbəb olacaq.

Əli Hüseynov