ABŞ dolları niyə dünyanın əsas valyutalarından biridir?

Müəllif: Şəbnəm İbrahimxəlilova,Banco.az

Dünyanın müxtəlif ölkələrində insanlar öz milli valyutalarından istifadə edirlər. Azərbaycanda manat, Avropanın bir çox ölkəsində avro, Yaponiyada isə yen dövriyyədədir. Lakin beynəlxalq ticarətə, banklara və maliyyə bazarlarına nəzər saldıqda ABŞ dollarının xüsusi mövqeyə sahib olduğunu görürük.

Bəs ABŞ dollarını bu qədər vacib edən nədir? Niyə ölkələr, şirkətlər və banklar beynəlxalq əməliyyatlarda məhz bu valyutaya üstünlük verirlər?

Dollar beynəlxalq ticarətdə geniş istifadə olunur

ABŞ dollarının əsas üstünlüklərindən biri onun beynəlxalq ticarətdə geniş yayılmasıdır. Məsələn, Azərbaycan xarici ölkədən müəyyən məhsul alarkən ödənişi dollarla həyata keçirə bilər. Hətta alıcı və satıcı ABŞ-da yerləşməsələr belə, müqavilədə qiymət dollarla müəyyən edilə bilər. Bunun səbəbi odur ki, dollar beynəlxalq bazarda geniş qəbul olunur və bir çox şirkət üçün hesablaşmaları asanlaşdırır.

Dolların geniş istifadəsi öz növbəsində onun mövqeyini daha da gücləndirir. Şirkətlər bu valyutadan istifadə etdikcə banklar da dollarla əməliyyatlar aparmaq üçün daha geniş imkanlar yaradırlar.

ABŞ iqtisadiyyatının böyüklüyü və maliyyə bazarları

Dolların güclü mövqeyinin digər səbəbi ABŞ-ın böyük iqtisadiyyata və inkişaf etmiş maliyyə bazarlarına sahib olmasıdır. ABŞ-da şirkətlər və hökumət böyük həcmdə maliyyə alətləri buraxırlar. İnvestorlar isə bu alətləri alıb-sata bilirlər. Xüsusilə ABŞ dövlət istiqrazları beynəlxalq investorlar üçün mühüm investisiya vasitəsidir. Dövlət istiqrazı hökumətin borc götürmək üçün buraxdığı qiymətli kağızdır.

Bir çox investor bu istiqrazları maliyyə ehtiyatlarını saxlamaq və gəlir əldə etmək üçün istifadə edir.

Bundan əlavə, ABŞ maliyyə bazarlarında böyük həcmdə əməliyyatlar aparıldığı üçün investorlar adətən dollarla aktivləri almaq və satmaq üçün geniş imkanlara malikdirlər. Bu xüsusiyyət dolların beynəlxalq maliyyə sistemindəki rolunu gücləndirir.

Ölkələr niyə dollar ehtiyatı saxlayırlar?

Mərkəzi banklar ölkələrinin maliyyə ehtiyatlarının bir hissəsini xarici valyutalarda saxlayırlar. Bu ehtiyatlar beynəlxalq ödənişləri həyata keçirmək, maliyyə çətinlikləri zamanı istifadə etmək və valyuta bazarındakı dəyişikliklərə cavab vermək üçün vacibdir. Dollar bu ehtiyatlarda böyük paya sahibdir.

ABŞ-ın Sent-Luis Federal Ehtiyat Bankının 2026-cı ilin fevralında dərc etdiyi məlumata görə, 2025-ci ilin üçüncü rübündə dollar qlobal valyuta ehtiyatlarının təxminən 57 faizini təşkil edirdi. Avronun payı isə təxminən 20 faiz idi. Bu rəqəmlər dolların beynəlxalq ehtiyatlarda hələ də aparıcı mövqeyə sahib olduğunu göstərir.

Mərkəzi bankların dollar saxlamasının səbəblərindən biri odur ki, bu valyuta beynəlxalq ticarətdə və maliyyə bazarlarında geniş istifadə olunur. Beləliklə, ölkələr ehtiyac yarandıqda dollar ehtiyatlarından istifadə edə bilirlər.

Neft və digər əmtəələrin ticarətində dolların rolu

Neft, təbii qaz və digər əmtəələrin beynəlxalq ticarətində dollar geniş istifadə edilir. Məsələn, neftin qiyməti dünya bazarında çox vaxt dollarla ifadə olunur. Buna görə də neft idxal edən şirkətlər və ölkələr beynəlxalq ödənişlər üçün dollara ehtiyac duya bilərlər. Bu vəziyyət dolların tələbatını artıran amillərdən biridir.

Ancaq burada vacib məqam var: bütün neft və əmtəə müqavilələri mütləq dollarla bağlanmır. Müxtəlif ölkələr və şirkətlər başqa valyutalardan da istifadə edə bilərlər.

Buna baxmayaraq, dolların geniş yayılması onun beynəlxalq ticarətdəki mövqeyini qorumasına kömək edir.

Dollar niyə digər valyutalardan daha çox istifadə olunur?

Bu sualın cavablarından biri sadə iqtisadi məntiqlə bağlıdır: insanlar və şirkətlər artıq geniş istifadə edilən valyutaya üstünlük verirlər.

Təsəvvür edək ki, beynəlxalq ticarətlə məşğul olan şirkətlərin böyük hissəsi dollarla ödəniş edir. Belə olduqda yeni şirkətlər üçün də dollarla hesablaşmaq daha rahat olur. Banklar bu tələbatı qarşılamaq üçün dollar hesabları, köçürmələr və digər maliyyə xidmətləri təqdim edirlər. Nəticədə dollarla əməliyyat aparmaq daha əlçatan olur.

Bu proses özünü gücləndirən bir dövr yaradır: dollar nə qədər geniş istifadə edilirsə, ondan istifadə etmək bir o qədər rahat olur. Beynəlxalq Hesablaşmalar Bankının araşdırmaları da dolların yalnız ticarətdə deyil, valyuta əməliyyatlarında, beynəlxalq kreditlərdə və maliyyə bazarlarında da aparıcı rol oynadığını göstərir.

Dollar həmişə güclü qalacaqmı?

Dolların hazırda əsas beynəlxalq valyuta olması onun həmişə eyni mövqedə qalacağı demək deyil.

Son illərdə bəzi ölkələr beynəlxalq ticarətdə və maliyyə əməliyyatlarında digər valyutalardan daha çox istifadə etməyə çalışırlar. Avro və Çin yuanı da beynəlxalq maliyyə sistemində mühüm rol oynayır.

Bununla belə, dolların mövqeyini dəyişmək üçün yalnız alternativ valyutadan istifadə etmək qərarı kifayət etmir. Həmin valyutanın geniş qəbul edilməsi, maliyyə bazarlarının inkişafı və böyük həcmdə əməliyyatların rahat aparılması da vacibdir.

Dolların payı bəzi sahələrdə azala bilsə də, onun beynəlxalq maliyyə sistemindəki mövqeyi hələ də güclüdür.