Adı vahiməli, özü incə dərd: vərəm

Dünya əhalisinin təxminən dörddə birinin vərəm bakteriyalarına yoluxduğu təxmin edilir. Vərəm ən çox ağciyərlərə təsir edən bakteriyaların yaratdığı yoluxucu bir xəstəlikdir. Vərəmli insanlar öskürdükdə, asqırdıqda və ya tüpürdükdə xəstəlik yayıldığı üçün xəstələrin müalicə dövründə izolyasiyası vacibdir. Lakin vərəm qarşısı alına və müalicə edilə bilən xəstəlikdir.

Ümumiyyətlə, vərəm infeksiyası olan insanlar özlərini xəstə hiss etmirlər və yoluxucu deyillər. Körpələr və uşaqlar yoluxduqları təqdirdə xəstəliyin inkişaf riski daha yüksəkdir, çünki onların müalicə və izolyasiyası nisbətən məşəqqətli olur. Vərəm xəstəliyi adətən antibiotiklərlə müalicə olunur və müalicə olmasa ölümcül ola bilər. Lakin unutmaq lazım deyil ki doğru müalicə aparıldığı təqdirdə vərəm qorxulu və ölümcül olmur.

Bəzi ölkələrdə vərəmin qarşısını almaq üçün körpələrə və ya kiçik uşaqlara Basil Kalmet-Gerin (BCG) peyvəndi vurulur. Peyvənd vərəmdən ölümlərin qarşısını alır və uşaqları vərəmin ağır formalarından qoruyur. Əgər səhhətinə diqqət etməzsə inan orqanizmindəki müəyyən xəstəliklər də insanın vərəm xəstəliyi riskini artıra bilər. Diabet (yüksək qan şəkəri), zəifləmiş immun sistemi (məsələn, HİV), qidalanma çatışmazlığı, tütün istifadəsi və spirtdən mütəmadi istifadə insanın vərəm xəstəliyi ilə mübarizə sistemini zəiflədir.

Ümumiyyətlə, orqanizmində vərəm infeksiyası - çöpləri olan insanlar özlərini xəstə hiss etmirlər və onlar yoluxucu deyillər. Vərəm çöplərinə yoluxan insanların yalnız kiçik bir hissəsi vərəm xəstəliyinə tutulur və simptomlar inkişaf edir. Körpələr və uşaqlar yoluxduqda xəstəliyin inkişaf riski daha yüksəkdir, çünki onların immun sistemi zəifdir.

Vərəm xəstəliyi bakteriyalar bədəndə çoxaldıqda və müxtəlif orqanlara təsir etdikdə baş verir. Vərəm simptomları bir neçə ay ərzində yüngül ola bilər, buna görə də bilmədən vərəmi başqalarına yaymaq mümkündür. Simptomlar bədənin hansı hissəsində vərəmin olmasından asılıdır. Vərəm adətən ağciyərlərə təsir etsə də, böyrəklərə, beyinə və onurğaya da ciddi zərər verə bilər. Vərəm xəstəliyi olan bəzi insanlarda heç bir simptom yoxdur, lakin yenə də vərəmi yaya bilər. Əgər uzunmüddətli öskürək (bəzən qanlı), sinə və kürək ağrısı, zəiflik, yorğunluq, çəki itkisi, qızdırma və gecə tərləmələri varsa vərəmə yoluxmuş ola bilərsiniz.

Vərəm üçün erkən müalicə xəstəliyin yayılmasının qarşısını almağa və sağalma şansınızı artırmağa kömək edə biləcəyi üçün uzun müddət davam edən öskürək, qızdırma və izah olunmayan çəki itkisi kimi simptomlarınız varsa, mütləq tibbi yardım alın. Əgər risk qrupunuz artıbsa, məsələn, HİV-ə yoluxmusunuzsa və ya evinizdə və ya iş yerinizdə vərəm olan insanlarla təmasdasınızsa, vərəm üçün mütləq müayinədən keçin.

Vərəmin profilaktik müalicəsi infeksiyanın xəstəliyə çevrilməsinin qarşısını alır. Vərəminiz varsa, mütləq gigiyena qaydalarına əməl edin, o cümlədən digər insanlarla təmasdan çəkinin və maska ​​taxın, öskürərkən və ya asqırarkən ağzınızı və burnunuzu örtün, bəlğəmi və istifadə olunmuş salfetləri düzgün şəkildə utilizasiya edin, qidalanama zamanı istifadə etdiyiniz qabları ailə üzvlərinin istifadəsinə verməyin.

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı vərəm əlamətləri və simptomları olan bütün insanlarda ilkin diaqnostik testlər kimi sürətli diaqnostik testlərin istifadəsini tövsiyə edir. ÜST tərəfindən tövsiyə edilən sürətli diaqnostik testlərə biomarker əsaslı tibbi yardım nöqtəsi testləri və molekulyar analizlər daxildir. Bütün bu testlər dəqiqdir və nümunə toplandıqdan sonra 48 saat ərzində müalicəyə istiqamət vermək üçün vacibdir. Bu testlərin istifadəsi vərəmin, xüsusilı dərmana davamlı vərəmin erkən aşkarlanmasında böyük irəliləyişlərə səbəb olur.

Dərmanlara davamlı vərəm də daxil olmaqla, vərəm formalarının, eləcə də HİV ilə əlaqəli vərəm və uşaq vərəminin diaqnozu bəzən mürəkkəb ola bilər. ÜST xəstəliyi erkən və dəqiq aşkar etmək şansını artırmaq, bu vərəm formalarını aşkar etmək üçün xüsusi nümunə növlərini, testləri və strategiyaları tövsiyə edir, dünya ölkələrində bununla bağlı təbliğat aparır. Təşkilatın tövsiyyəsinə görə vərəm infeksiyası olan insanları müəyyən etmək üçün tuberkulin dəri testi (TST), interferon qamma salınması testi (IGRA) və ya daha yeni antigen əsaslı dəri testi (TBST) istifadə edilə bilər.

Vərəm xəstəliyi xüsusi antibiotiklərlə müalicə olunur. Müalicə həm vərəm infeksiyası, həm də xəstəlik üçün tövsiyə olunur. Ən çox istifadə edilən antibiotiklər rifampisin, izoniazid, pirazinamid və etambutoldur. Effektiv olması üçün dərmanları 4-6 ay ərzində gündəlik qəbul etmək lazımdır. Dərmanları erkən və ya tibbi məsləhət olmadan dayandırmaq təhlükəlidir, çünki bu, bədəndəki vərəm bakteriyalarının antibiotiklərə qarşı müqavimət göstərməsinə səbəb ola bilər. Standart dərmanlara cavab verməyən vərəm dərmana davamlı vərəm adlanır və müxtəlif xüsusi dərmanlarla diqqətli müalicə tələb edir.

Dərmanlara davamlılıq vərəm dərmanlarının düzgün istifadə edilməməsi, həkim tərəfindən səhv reseptlərin təyin edilməsi, keyfiyyətsiz dərmanların qəbulu və ya xəstələrin müalicəsini vaxtından əvvəl dayandırması nəticəsində yaranır. Bu vərəm növü vacib vərəm dərmanı olan rifampisin və izoniazidlərə cavab verməyən bakteriyaların yaratdığı bir vərəm formasıdır. Dərmana davamlı vərəm daha bahalı və daha çox yan təsirə malik olan digər dərmanlardan istifadə etməklə müalicə edilə və sağala bilər.

HİV-lə yaşayan insanların vərəm xəstəliyinə tutulma ehtimalı HİV-siz insanlara nisbətən 12 dəfə çoxdur. Vərəm HİV-li insanlar arasında ölümün əsas səbəbidir. HİV və vərəm ölümcül bir kombinasiya təşkil edir və hər biri digərinin inkişafını sürətləndirir. Yoluxma və ölüm hallarının 80%-dən çoxu aşağı və orta gəlirli ölkələrdə baş verir.

Vərəm dünyanın hər yerində baş verir. 2024-cü ildə ən çox vərəmə yoluxma halı Cənub-Şərqi Asiya bölgəsində (34%), ardınca Qərbi Sakit Okean bölgəsində (27%) və Afrika bölgəsində (25%) qeydə alınıb. Yeni vərəm yoluxmalarının təxminən 87%-i vərəmin yüksək olduğu 30 ölkədə baş verib və qlobal ümumi sayın üçdə ikisi Hindistanda (25%), İndoneziyada (10%), Filippində (6,8%), Çində (6,5%), Pakistanda (6,3%), Nigeriyada (4,8%), Konqo Demokratik Respublikasında (3,9%) və Banqladeşdə (3,6%) qeydə alınıb. İlk beş ölkə qlobal ümumi sayın 55%-ni təşkil edib.

Qlobal miqyasda vərəmdən müalicə alan insanların və onların ailələrinin təxminən 50%-i ciddi maliyyə problemi ilə üzləşir. İmmun sistemi zəif olan, məsələn, HİV, qidalanma çatışmazlığı, diabet xəstələri və ya tütün istifadə edən insanların xəstələnmə riski daha yüksəkdir. Qlobal miqyasda 2024-cü ildə qidalanma çatışmazlığı ilə əlaqəli təxminən 0,97 milyon, diabetlə əlaqəli 0,93 milyon, spirtli içki istifadəsi ilə əlaqəli 0,74 milyon, siqaret çəkmə ilə əlaqəli 0,70 milyon və HİV infeksiyası ilə əlaqəli 0,57 milyon yeni vərəmə yoluxma halı qeydə alınıb.

Dünya ölkələri, qlobal təşkilatlar vərəmə son qoymaq üçün səhiyyə sisteminə ciddi investisiyalar yatırır. 2023-cü ildə BMT-nin yüksək səviyyəli vərəm iclasında razılaşdırılmış qlobal hədəflərə çatmaq üçün 2027-ci ilə qədər vərəmin qarşısının alınması, diaqnozu, müalicəsi və qayğısı üçün hər il 22 milyard ABŞ dolları tələb olunur. Hər nə qədər adı vahiməli olsa da vərəm müalicə edilə bilən xəstəlikdir və doğru dərmanların tətbiqi zamanı ölüm halı qeydə alınmır. Problem dərmanların təminatında, qidalanma səviyyəsinin aşağı olmasında və vərəmdən başqa paralel xəstəliklərin olmasındadır.

Lalə Mehralı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “elmi insan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi, vətəndaşların hüquqi, siyasi mədəniyyət səviyyəsinin yüksəldilməsi, sosial və siyasi fəallığının artırılması” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb