Ağdərə rayonunun yaradılması tarixi ədalətin bərpasının mühüm mərhələsi ŞƏRH

Azərbaycan Respublikasının müasir tarixində ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin təmin olunması ölkənin siyasi, hüquqi və sosial-iqtisadi inkişafında yeni mərhələnin başlanmasına səbəb olmuşdur. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə dövlət idarəçiliyinin bərpası, inzibati-ərazi quruluşunun təkmilləşdirilməsi və sosial-iqtisadi inkişafın təmin edilməsi qarşıda duran əsas məsələlərdən birinə çevrilmişdir. Bu kontekstdə Ağdərə rayonunun yenidən yaradılması mühüm inzibati və hüquqi əhəmiyyət daşıyan hadisə kimi qiymətləndirilə bilər.
Ağdərə tarixən Azərbaycanın Qarabağ bölgəsinin mühüm yaşayış məskənlərindən biri olmuşdur. Rayon 1992-ci ildə ləğv edilmiş və onun ərazisi Ağdam, Kəlbəcər və Tərtər rayonları arasında bölüşdürülmüşdür. Sonrakı dövrdə ərazinin işğal altında olması burada Azərbaycan Respublikasının dövlət idarəçiliyinin həyata keçirilməsini mümkünsüz etmişdir. 2020-ci ildə baş vermiş Vətən müharibəsi və 2023-cü ildə həyata keçirilmiş lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin təmin edilməsi Ağdərə ərazisində də dövlət idarəçiliyinin bərpası üçün hüquqi və praktiki əsaslar yaratmışdır.
Ağdərə rayonunun yenidən yaradılması prosesinin hüquqi əsasını Azərbaycan Respublikasının inzibati-ərazi quruluşuna dair qanunvericiliyə edilmiş dəyişikliklər təşkil edir. 2023-cü ilin dekabrında Milli Məclis tərəfindən qəbul edilən və Prezident tərəfindən təsdiqlənən qanunvericilik aktları əsasında Ağdərə rayonunun inzibati ərazi vahidi kimi bərpası rəsmiləşdirilmişdir. Yeni inzibati bölgüyə əsasən rayonun ərazisinə əvvəllər Tərtər, Kəlbəcər və Ağdam rayonlarının inzibati tərkibində olmuş müəyyən ərazilər daxil edilmiş, Ağdərə şəhəri rayonun inzibati mərkəzi müəyyən olunmuşdur.
Rayonun yenidən yaradılmasının əsas xüsusiyyətlərindən biri onun yalnız inzibati dəyişiklik çərçivəsində deyil, kompleks dövlət idarəçiliyinin bərpası prosesinin tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirilməsidir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə idarəetmə strukturlarının formalaşdırılması, dövlət xidmətlərinin təşkili, əhalinin məskunlaşdırılması və infrastrukturun yaradılması vahid inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərini təşkil edir. Bu baxımdan Ağdərə rayonunun yaradılması ərazidə idarəetmənin institusional əsaslarının formalaşdırılması baxımından mühüm mərhələdir.
Ağdərə rayonunun gələcək sosial-iqtisadi inkişafı da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. İşğal nəticəsində rayonun yaşayış məntəqələri, iqtisadi və sosial infrastrukturu ciddi dağıntılara məruz qalmışdır. Buna görə də ərazinin inkişafı ilk növbədə nəqliyyat, enerji, rabitə, su təchizatı, yaşayış və sosial infrastrukturun yenidən qurulmasını tələb edir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən bərpa və yenidənqurma proqramları çərçivəsində bu istiqamətlər üzrə görülən işlər Ağdərənin də gələcək inkişafı üçün mühüm baza formalaşdırır.
Rayonun iqtisadi potensialının qiymətləndirilməsi zamanı onun təbii-coğrafi xüsusiyyətləri də nəzərə alınmalıdır. Ərazinin dağlıq relyefi, meşə və su ehtiyatları, kənd təsərrüfatı üçün yararlı sahələri və təbii landşaftları müxtəlif iqtisadi fəaliyyət istiqamətlərinin inkişafı üçün imkan yaradır. Xüsusilə kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, emal sənayesi və ekoturizm kimi sahələrin inkişaf etdirilməsi rayonun gələcək iqtisadi strukturunda mühüm rol oynaya bilər. Bununla yanaşı, iqtisadi fəaliyyətin təşkili zamanı ekoloji təhlükəsizlik və təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə prinsipləri əsas götürülməlidir.
Ağdərə rayonunun bərpası sosial aspektdən də əhəmiyyətlidir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə əhalinin təhlükəsiz və mərhələli şəkildə məskunlaşdırılması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir. Müasir yaşayış məntəqələrinin yaradılması, təhsil və səhiyyə müəssisələrinin, sosial xidmət obyektlərinin fəaliyyətinin təmin edilməsi ərazidə dayanıqlı məskunlaşmanın əsas şərtləridir. Bu proses eyni zamanda bölgədə insan kapitalının formalaşdırılmasına və iqtisadi fəallığın artırılmasına xidmət edə bilər.
Ağdərə rayonunun yaradılmasının digər mühüm istiqaməti tarixi-mədəni irsin qorunmasıdır. Qarabağın tarixi və mədəni irsinin öyrənilməsi, dağıdılmış abidələrin inventarlaşdırılması, onların mühafizəsi və mümkün olduğu hallarda bərpası Azərbaycan tarixinin tədqiqi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu istiqamətdə elmi tədqiqatların aparılması həm regionun tarixi keçmişinin daha dərindən öyrənilməsinə, həm də mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsinə imkan yaradır.
Ağdərə rayonunun yenidən yaradılması Azərbaycan Respublikasının inzibati-ərazi quruluşunun bərpası ilə yanaşı, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə dövlət idarəçiliyinin, sosial-iqtisadi fəaliyyətin və əhalinin məskunlaşmasının təmin edilməsi prosesinin mühüm tərkib hissəsidir. Rayonun gələcək inkişafı kompleks yanaşma, uzunmüddətli planlaşdırma və iqtisadi potensialdan səmərəli istifadəni tələb edir. Ağdərənin bərpası nəticə etibarilə Qarabağ regionunda davamlı inkişafın təmin olunmasına, ərazinin sosial-iqtisadi potensialının reallaşdırılmasına və Azərbaycanın vahid inzibati-iqtisadi məkanının möhkəmləndirilməsinə töhfə verəcəkdir.

Nicat Əsədli

YAP Ordubad rayon təşkilatının əməkdaşı