Akademik dilçi, qayğıkeş müəllim, müdrik insan

Tofiq Hacıyev – 90

Bu gün görkəmli alim, akademik Tofiq Hacıyevin anadan olmasının 90-ci ildönümüdür. Unudulmaz müəllimimizin yubileyi onsuz keçsə də, çoxsaylı yetirmələri bu əlamətdar gündə öz müəllimini sevgi-sayğı ilə yad edirlər. Elmi ictimaiyyət ömrünün 60 ilindən çoxunu milli dilçiliyimizin və türkologiyanın inkişafına həsr etmiş fədakar ziyalının xidmətlərini qədirbilənliklə yenidən nəzərdən keçirir və yüksək dəyərləndirir.

10 ilə yaxın müddətdə biz ondan cismən ayrılsaq da, mənən xatirələri ilə birlikdə, yazıb-yaratdığı elmi əsərləri ilə üz-üzəyik. O, böyük və qədim bir xalqın zəngin dilinin tədqiqatçısı, qoruyucusu və mənəvi dəyərlərinin təbliğatçısı olub.

Tofiq İsmayıl oğlu Hacıyev 1936-cı il may ayının 1-də qədim Qarabağ torpağında Cəbrayıl rayonunun Soltanlı kəndində dünyaya gəlib. O, elm aləminə də dil açdığı torpağa dərin bələdlik və sevgi ilə araşdırdığı mövzu – “Azərbaycan dilinin Cəbrayıl şivəsi” ilə qədəm qoyub. Gənc tədqiqatçı sonradan onlarla irihəcmli elmi əsəri, yüzlərlə məqaləsi ilə ana laylasını dinlədiyi dilin ən məhsuldar tədqiqatçılarından birinə çevrilib.

Bir-birinin ardınca yazdığı “Satira dili”, “Azərbaycan ədəbi dili tarixi (təşəkkül dövrü)”, “XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbi dili”, “Yazıçı dili və ideya-bədii təhlil”, “Sabir: qaynaqlar və sələflər”, “Azərbaycan dili tarixi” (K.Vəliyevlə birlikdə), “Molla Nəsrəddinin dili və üslubu”, “Azərbaycan ədəbi dili tarixi II hissə”, “Şeirimiz, nəsrimiz, ədəbi dilimiz”, “Azərbaycan dili” (Z.Budaqova ilə birlikdə), “Füzuli dili”: dil sənətkarlığı”, “Dədə Qorqud: dilimiz, düşüncəmiz”, “Azərbaycan ədəbi dili tarixi” (I, II hissə), “Türklər üçün ortaq ünsiyyət dili”, “Üzeyir Hacıbəylinin bədii dili” kitabları onu elmi dairələrdə və geniş auditoriyada dərin zəkalı dilçi, yurdsevər ziyalı kimi tanıdıb.

Akademikin yaradıcılığının əsas hissəsini elmi-dilçilik məsələləri, türkologiya, zəngin bir qolunu isə tərcümə yaradıcılığı təşkil edir. Alim tərcümə işinə tələbəlik illərindən başlayıb və elə o zaman bu sahəyə başçılıq edənlərdən biri və demək olar ki, birincisi, böyük ədəbiyyatşünas alim Əli Sultanlının diqqətini çəkib və Roma ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən olan Mark Tulli Siseronun əsərlərinin bəzi bölmələrinin tərcüməsini ona həvalə edib. 1959-cu ildə Bakı Dövlət Universiteti nəşriyyatında çapdan çıxan “Roma ədəbiyyatı müntəxəbatı” antologiyasının geniş bir bölməsinin tərcüməsi də tələbə Tofiq Hacıyevə tapşırılıb.

Görkəmli alim, təqribən, 40 ildən sonra elmi yaradıcılığı ilə yanaşı, tərcümə yaradıcılığına da geniş yer verib, 1997-ci ildən bir-birinin ardınca türklərin, o cümlədən onların dillərinin tarixindən bəhs edən 5 əsəri – Murad Adcının məşhur “Qıpçaq çölünün yovşanı” (1997), B.A.Serebrennikov və N.Z.Hacıyevanın birlikdə yazdıqları “Türk dillərinin müqayisəli tarixi qrammatikası” (2002), Mikayıl Baştunun “Şan qızı dastanı” (2005), Murad Adcının növbəti “Türk və dünya: munis tariximiz” (2006) və Seyid Əhməd Cəmaləddin Mühənnanın “Hilyətül-insan və həlbətül lisan” (2008) əsərlərini rus dilindən Azərbaycan türkcəsinə tərcümə edib.

Akademikin uzunmüddətli və ağır zəhməti dövlətimiz tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. O, Əməkdar elm xadimi fəxri adına layiq görülüb, “Şöhrət” ordeni ilə təltif olunub, AMEA-nın müxbir və həqiqi üzvü seçilib.

Görkəmli alimin türk dili ilə bağlı araşdırmaları Türkiyə Cümhuriyyətinin diqqətindən kənarda qalmayıb. O, Türkiyə Cümhuriyyəti Atatürk Kültür, Dil və Tarix Qurumunun fəxri üzvü seçilib, Türkiyə Cümhuriyyətinin “Ləyaqət” medalına layiq görülüb.

Akademikin dilçilik sahəsindəki fəaliyyəti çoxcəhətli və geniş olduğu kimi, dilçi kadrların yetişməsində də zəhməti böyükdür.

2006-cı ilə qədər Tofiq müəllimin rəhbərliyi ilə 15 aspirant və dissertant elmlər namizədi, 5 nəfər isə elmlər doktoru adı alıb. Bunlardan 4 nəfərinin – Sərxan Abdullayev, Elbrus Əzizov, Nizami Cəfərov və mən namizədlik dissertasiyası müdafiə edərkən elmi rəhbər, doktorluq dissertasiyası müdafiə edərkən isə elmi məsləhətçi professor Tofiq Hacıyev olub.

Tofiq müəllimin sərhədsiz elmi yaradıcılığı onun insanlığı ilə eyni ucalıqda dayanır. Onun yerirmələrinə göstərdiyi diqqət və himayənin qarşılığında “Akademik Tofiq Hacıyevin dilçilik görüşləri” adlı 250 səhifəlik monoqrafiya yazmışam. Təəssüf ki, indi yüksək elmi qabiliyyətə sahib, istedadlı gənclərə arxa-dayaq olan Tofiq Hacıyev kimi şəxsiyyətlər azdır. Yetirmələri bu boşluğu doldurmaqla akademik dilçi, qayğıkeş müəllim və müdrik insanın ruhunu sevindirmiş olarlar.

Sərdar ZEYNALOV,
ADPU Müasir Azərbaycan dili kafedrasının professoru