Artan qiymət, azalan keyfiyyət: kərə yağını ucuzlaşdırmaq olar, amma...

“Qadağalar problemi həll etməyəcək, lakin dəstək daxili bazarda kərə yağı ilə bağlı vəziyyətə müsbət təsir göstərə bilər”

Ölkəmizin əhalisi arasında yağa daimi tələbat var, lakin getdikcə daha az vətəndaş onu almaq imkanına malikdir. Şirniyyatçılar da daha sərfəli variantları axtarmağa məcbur olurlar ki, bu da onların məhsullarının dadına və sağlamlığa faydalarına mənfi təsir göstərir. Yağın qiyməti qalxır, lakin keyfiyyət həmişə onlara uyğun gəlmir. İdxalçılar çox vaxt ən ucuz və nəticədə keyfiyyətsiz mal gətirirlər. Alıcılar çoxlu pul xərcləyərək, kərə yağı kimi satılan spredi ala bilərlər.

Yeri gəlmişkən, bu günlərdə Azərbaycan İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Antiinhisar Nəzarəti və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidmətinin rəhbərinin müşaviri Elman Sadıqov “Baku” TV-nin “Bakı Aktual” verilişində bildirib ki, o, mağazalardan kərə yağı almır, daha çox yerli təsərrüfatların məhsulları olan kərə yağı alır. Mağazanın rəflərində nələr olduğuna təəccüblənməyə bilmirsən. Bununla belə, kənd yağı adlanan yağda vəziyyət yaxşı deyil - saxta mal ilə qarşılaşma riski yüksəkdir.

Vicdansız istehsalçılar süddən qaymaq toplayır və qalan az yağlı südə bitki yağları əlavə edirlər ki, onlar xüsusi aparatda qarışdırılır. Nəticədə məhsul daha sonra yağ hazırlamaq üçün istifadə olunur. Və bu vəziyyət uzun illərdir davam edir.

Bu məhsulla bağlı qlobal və daxili bazarda nə baş verir?

Ötən il və bu ilin əvvəlində dünyada süd məhsullarının qiymətində artım müşahidə olunsa da, ən çox kərə yağı bahalaşıb. Qlobal qiymətlər 14 ay dalbadal artaraq ötən ilin sonunda yeni rekord həddə çatıb. Eyni zamanda, kərə yağı istehlakı artmaqda davam edir, lakin istehsal artmır. Xərclərin artması otlaqların azalması səbəbindən təzə inək südünün qıtlığı ilə bağlıdır. Yeri gəlmişkən, inəklər iqlim dəyişikliyinin günahkarlarından biri hesab olunur, ona görə də “yaşıl” tendensiyaları nəzərə alaraq, dünya süd və mal əti istehsalının əhəmiyyətli dərəcədə azalması ilə üzləşə bilər. Qiymət artımı həm də logistika, enerji, yem, baytarlıq dərmanlarının bahalaşması, heyvandarlığa kifayət qədər investisiya qoyulmaması ilə bağlıdır.

Azərbaycanda vəziyyət qlobal tendensiyaları əks etdirir. Çünki biz əsasən idxaldan asılıyıq. Yerli istehsalçılar üçün xərclər artır, otlaqlar və mal-qaranın sayı isə azalır. Belə şəraitdə yaxın gələcəkdə qiymətlərin azalmasını gözləməyə dəyməz. Ötən ilin sonunda kərə yağı orta hesabla 10% bahalaşıb və ən bahalı ərzaq məhsullarından biridir.

Statistikaya görə, ötən il ölkəmizdə istehsalda artım müşahidə olunub: 2024-cü ilin yanvar-noyabr aylarında 26 min 890,6 ton kərə yağı istehsal edilib ki, bu da 2023-cü ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə illik 9,1% çoxdur. 2024-cü il dekabrın 1-nə hazır məhsul ehtiyatları 0,9 ton təşkil edib. Bununla yanaşı, ölkəmiz ilk növbədə Rusiyaya ixracını xeyli artırıb. 26 min 403 ton idxal edilib ki, bu da ötən ilin 11 ayı ilə müqayisədə 11 min 487 ton çoxdur. Azərbaycanda idxal edilən kərə yağının orta pərakəndə satış qiyməti 21,95 manat, yerli kərə yağının isə 20,25 manat olduğu halda, sentyabrda bu məhsul 18,49 manata satılırdı.

İqtisadçı ekspert Rauf Qarayev qeyd edib ki, artıq uzun illərdir Azərbaycanda heyvandarlığın çətin vəziyyətindən danışılır və bu baxımdan kərə yağı istehsalını necə artırmaq mümkün olub, maraqlıdır: “İstənilən halda, biz bu məhsulu Rusiya, Belarus, Ukrayna və Yeni Zelandiyadan alaraq, hələ də idxaldan asılıyıq. Orta hesabla, kərə yağının kilosu alıcılara 10 manata başa gəlir, amma sonda iki-üç dəfə baha satılır. Və bu, həmin məhsulların idxalçılarına verilən üstünlüklərə baxmayaraq: Nazirlər Kabinetinin qərarına əsasən, idxal olunan neftin gömrük rüsumunun 15%-dən 5%-ə endirilməsi müddəti 2025-ci ilin sonuna qədər uzadılıb”.

Ekspertin fikrincə, görünür, bu faktor, monopoliyanın mövcudluğuna görə effekt vermir və müvafiq orqanlar belə əhəmiyyətli qiymət artımına heç bir reaksiya vermirlər.

“Həm qiymətə, həm də məhsulun keyfiyyətinə nəzarət gücləndirilməlidir. Müvafiq olaraq, yerli istehsal olunan yağın da qiyməti qalxır. Biz ölkədə hasil edilən yağın xeyli hissəsini Rusiyaya satırıq. Rusiyanın özü bu məhsulu xeyli ixrac etsə də, son vaxtlar idxalını da xeyli artırıb. Amma ilk növbədə, özümüzü yerli məhsullarla tam təmin etməliyik, qalanını, əgər varsa, ixrac etmək olar”, - deyə iqtisadçı söyləyib.

Qarayev əmindir ki, istehsalçılara güzəştli kreditlər və subsidiyalar verilməlidir ki, onlar malları xaricə ixrac etməkdənsə, ölkədə satmağa həvəslənsinlər: “Qadağalar problemi həll etməyəcək, lakin dəstək daxili bazarda kərə yağı ilə bağlı vəziyyətə müsbət təsir göstərə bilər. Aydındır ki, hər bir istehsalçı qazanc əldə etməkdə maraqlıdır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aqroklasterlərin yaradılması ilə əhalinin ucuz və keyfiyyətli kərə yağı ilə təminatı yaxşılaşacaq. Heyvandarlığın inkişafı üçün yaxşı imkanlar mövcuddur ki, bu da kərə yağı istehsalını xeyli artırmaq və onun maya dəyərini aşağı salmaq imkanı verir”.