At əti yemək haramdır? Açıqlama

Yaxın günlərdə AQTA tərəfindən aparılan yoxlamalar zamanı satışa çıxarılan 154 kiloqrama yaxın sümükdən ayrılmış at ətinin mal əti kimi satışa çıxarıldığı aşkarlanıb. Bu fakt həm istehlakçılarda ciddi narahatlıq yaradıb, həm də qida təhlükəsizliyi məsələlərini yenidən gündəmə gətirib. Bəzi müsəlman ölkələrində at ətinin istehlakı normal hesab olunsa da, bizim ölkədə ənəvi hal almayıb. Məsələnin islami qaydaları baxımından aydınlaşdırılması üçün Tribunainfo.az ilahiyyatçı Əkrəm Həsənovla mövzunu müzakirə edib.

— At ətinin istehlakı İslamda necə dəyərləndirilir? Halaldırmı, yoxsa məkruh sayılır?

— At ətinin bəzi müsəlman ölkələrində yeyilməsi, bəzilərində isə qəbul edilməməsi dini baxışlardan irəli gəlir, yoxsa mədəni ənənələrdən?

—At ətinin mal əti adı ilə satılması dini baxımdan hansı günaha və ya məsuliyyətə səbəb olur?

“Bizim öz adət və örfümüzdə heç zaman at ətinin yeyilməsinə rast gəlinməyib. Hamımız bunu bilirik ki, bizdə yalnız şəriətin icazə verdiyi, əti yeyilən heyvan növlərindən istifadə olunub. Ama dini baxımdan, şəriət məsələsi baxımından at ətinin yeyilməsinin halal və haram olmasını bilməyimiz vacibdir. At ətinin haram olması ilə bağlı Qurandan, hədislərdən heç bir məlumat bildirilməyib. Ama əti yeyilən heyvanların adları Quranda və hədislərdə bildirib ki, bu da hamı üçün məlum heyvanlardır. Yəni, ətinin yeyilməsi halal və haram olan heyvanlar arasında at ətinin yeyilməsinin haram olması hökmü yoxdur. At ətinin İslamda hökmü ilə bağlı yaxın günlərdə ortaya çıxan məsələ yenidən diqqəti həm qida təhlükəsizliyinə, həm də dini baxımdan düzgün məlumatlandırılmağa yönəldib. Əslində, bu sualın cavabı həm Quran və sünnənin ümumi prinsiplərinə, həm də klassik fiqh məktəblərinin mövqelərinə söykənir. Peyğəmbərimizin (s) dövründən bəri ət növlərinin halal-haram kontekstində təsnifatı çox açıqdır: İslamda əsas ölçü heyvanın özü halal növdən olması və şəri qaydalarla düzgün kəsilməsidir.
Səhih hədislərdə at ətinin halal olduğunu bildirən açıq rəvayətlər var. Xüsusilə Cəbir ibn Abdullah və Əsma bint Əbu Bəkr kimi səhabələrdən nəql edilən hədislərdə Peyğəmbərin (s) at ətinin yeyilməsinə icazə verdiyi aydın göstərilir. Dörd fiqh məzhəbinin mövqeyi də fərqli çalarlara malik olsa da, hanəfilər at ətini məkruh görsələr də haram demirlər, şafeilər, hənbəlilər və malikilər isə onun halal olduğunu bildirirlər. Yəni İslam hüququ baxımından at əti haram sayılmır; bəzi məzhəblərdə yalnız uyğun olmayan (“tövsiyə olunmayan”) hesab edilir.
Bununla belə, məsələnin yalnız dini tərəfi yoxdur. Müsəlman ölkələrinin bir qismində at ətinin geniş yeyilməsi, bəzilərində isə qəbul edilməməsi əslində daha çox mədəni faktorlardan, xalqın tarixi qida vərdişlərindən, coğrafi mühitdən və iqtisadi şərtlərdən qaynaqlanır. Məsələn, Orta Asiya kimi bölgələrdə at ətinin istehlakı əsrlərdir normal sayılır, amma Azərbaycan kimi regionlarda xalqın dad seçimi və tarixi ənənəsi səbəbilə bu ət gündəlik qida kimi formalaşmayıb. Yəni fərq dini hökmün dəyişməsində deyil, icmaların mədəni zövqlərində və sosial təcrübəsindədir.
Əsas narahatlıq doğuran məsələ isə AQTA-nın aşkarladığı fakt, at ətinin mal əti adı ilə satılmasıdır. Bu artıq dini baxımdan təkcə “qida məsələsi” sayılmır, açıq şəkildə aldatmaq, yalan danışmaq və insanların haqqına girmək kimi qiymətləndirilir. Peyğəmbərimiz (s) buyurub: “Bizə aldadan bizdən deyil.” İslamın əxlaq sistemi ticarətdə şəffaflığı, dürüstlüyü və məhsulun düzgün təqdim edilməsini qəti şəkildə tələb edir. Bir məhsulu başqa adla satmaq təkcə hüquqi məsuliyyət deyil, həm də insanların halallıq duyğusuna toxunan ciddi günahdır. Çünki alıcı nə aldığını bilmir, seçim haqqı əlindən alınır, halal qida tələbi pozulur.
Bu hadisə göstərdi ki, qida təhlükəsizliyi yalnız dövlət nəzarətinin deyil, həm də vicdanın, dini məsuliyyətin və insanlıq borcunun məsələsidir. Cəmiyyətin etibarı bu kimi davranışlara qurban verilə bilməz. Düzgün etiket, dürüst satış və şəffaf ticarət həm hüquqi zərurətdir, həm də İslam əxlaqının dəyişməz prinsipidir”.

Dəniz Pənahova