Avropada “əzələ” nümayişi

Qitə geosiyasi və strateji mövqeyini gücləndirir

Kənardan baxdıqda Avropada qəribə bir sakitlik hökm sürür. Küçələrdə adi həyat ritmi davam edir, insanlar işə gedir, kafelər dolub-boşalır, amma bütün bu gündəlik axının altında dərin, hiss olunmayan bir titrəyiş gizlənilir. Sanki, qitə yaxın gələcəkdə nəyinsə dəyişəcəyini duyur. Ard-arda qəbul edilən yeni müdafiə paketləri də elə bundan xəbər verir.

Son illər Avropanın təhlükəsizlik gündəmi qəfil yuxudan oyanmış kimi sürətlə dəyişməyə başlayıb. Qitə uzun onilliklər ərzində “müharibələr keçmişin məsələsidir” düşüncəsi ilə yaşayıb, orduları kiçiltməyi modernləşmə hesab edib, müdafiəyə investisiyanı isə büdcə israfı kimi qələmə verib. Amma bu gün həmin ideologiyanın tamamilə dəyişdiyinin şahidi oluruq. “Qoca qitə” bir daha anlayır ki, təhlükəsizliyə laqeyd yanaşmaq nə sülh yaradır, nə də sabitlik.

Sülhü qorumaq üçün ona dayaqlar lazımdır. Avropa Parlamentinin iki gün əvvəl təsdiqlədiyi 1.5 milyard avroluq Avropa Müdafiə Sənayesi Proqramı (EDIP) də kontinentin müdafiə məsələsinə artıq həssaslıqla yanaşdığının əyani sübutudur. Şübhəsiz, müdafiə məsələsinə nəzarətin güclənməsinin əsas səbəbi Rusiya faktorudur. Avropanın illərlə “dialoq tərəfdaşı”, “enerji təminatçısı” kimi təqdim etdiyi rəsmi Moskva indi qitənin bütün müdafiə arxitekturasını silkələyən gücə çevrilib. Qitə gec də olsa dərk edib ki, müdafiə sənayesini bölünmüş saxlamaq, hər ölkənin öz ordusunu, təchizatını, doktrinasını ayrı-ayrılıqda inkişaf etdirməsi XXI əsrin təhlükələrinin qarşısını almaq üçün yetərli deyil. Bu kontektsdə “Birləşmiş Avropa” ideyası müdafiədə vahid düşüncə yaratmağa xidmət edir. EDIP-in mahiyyəti də bir növ bununla oxşardır.

Proqram Avropa daxilində istehsalı stimullaşdırmaqla yanaşı, qitənin silah sənayesini koordinasiya etməyə, istehsal zəncirini bir-biri ilə uyğunlaşdırmağa hesablanır. Sənaye standartları, komponent tələbləri, istehsal qaydalarının hər biri Avropanın parçalanmış müdafiə sistemini vahid mexanizmə çevirmək üçündür. Ən azı 65 faiz komponent tələbi isə Avropanın öz resurslarına istinad etmək niyyətindən irəli gəlir. Sözügedən istiqamətdə atılan addımlar üzv ölkələrin illərdir təlqin etdiyi strateji avtonomiya xəttinin praktik təcəssümü kimi də dəyərləndirilə bilər. İncə bir məqamı da vurğulamaq lazımdır ki, atılan addımlar Skandinaviya ölkələrinin ABŞ-la əməkdaşlığı saxlamaq istəyini də bloklamır. Müəyyən balans formalaşdırılır ki, bu da Avropa siyasətinə xas olan kompromis modelinin yeni nümunəsi kimi dəyərləndirilir.

Bəli, Avropa tədricən 1990-cı illərin illüziyalarından çıxır. Avropanın Müdafiəsi üçün Strateji Texnologiyalar Proqramı (STEP), İrəliləmiş Layihələrə Aktiv Dəstək Proqramı (ASAP), Avropa Müdafiə Fondu (EDF), Dayanıqlılıq, Əlaqəlilik və Təhlükəsizlik İnfrastrukturunun 2-ci Fəslinə dair Proqram (IRIS2) və nəhayət, EDIP kimi proqramların hər biri qitənin öz təhlükəsizliyini NATO-nun əllərinə buraxmasının yanlış olduğunu qəbul etməsi anlamına gəlir. ABŞ-ın prioritetlərini dəyişə biləcəyi ehtimalı da Avropanı narahat edir. Bu narahatlıq siyasi təhlillərin fonunda tez-tez “ABŞ artıq əvvəlki ABŞ deyil” cümləsində əks olunur. Bütün proseslərin fonunda Ukrayna Avropanın öz dəyərlərini nə dərəcədə müdafiə etdiyi və edəcəyi barədə sınaq meydanına çevrilib. EDIP-in Ukraynaya dəstək funksiyası da məhz bunu göstərir. Paralel olaraq “qoca qitə” nə Rusiyanı tamamilə düşmənləşdirmək istəyir, nə də onunla köhnə dostluq illüziyalarını davam etdirmək niyyəti güdür.

Artıq silah istehsalı ilə yanaşı, müdafiə sənayesinin beyin mərkəzləri, tədqiqat proqramları, hərbi innovasiya zəncirləri yenidən formalaşdırılır. Avropa özünü gələcəyin tətbiqi güc mərkəzi kimi görmək istəyir. Amma bütün bunlara baxmayaraq, Avropanın müdafiə psixologiyasında hələ də keçmişin izləri qalır. Qitə militarizmdən həmişə ehtiyat edib. İkinci Dünya müharibəsi Avropanın siyasi yaddaşına elə dərin çöküb ki, bu gün belə müdafiə büdcəsinin artırılması bəzən siyasi müzakirələrdə riskli addım kimi qəbul olunur. Amma reallıq daha sərtdir. Dəqiq desək, dünya artıq postmüharibə erasına qədəm qoyub və Avropa bu dövrdə öz rolunu müəyyən etməlidir.

Burada Azərbaycanın mövqeyi də maraqlıdır. Cənubi Qafqazda yerləşən ölkə olaraq rəsmi Bakı həm enerji resursları, həm də strateji mövqeyi ilə Avropanın diqqətindədir. Qitənin müdafiə və enerji siyasətində ölkəmizin rolu regionun stabilliyini təmin etmək üçün də əhəmiyyətlidir. Avropa Ukraynaya dəstək verib müdafiə sənayesini gücləndirərkən, regiondakı təhlükəsizlik balansını da nəzərə alır. Azərbaycan üçün bu, həm diplomatik, həm də iqtisadi imkanların artırılması anlamına gəlir.

Prosesin nəticəsi sadə olmasa da, aydındır. Avropa artıq sülhü qoruyacaq mexanizmlərə sahib olmaq istəyir. Proqramların davamlılığı və ardıcıllığı qitənin uzunmüddətli perspektivini də göstərir. Çünki həmin proqramlar kontinentin gələcəkdə qarşılaşa biləcəyi müxtəlif təhlükələrə adaptasiya olunmasına imkan yaradır. Hər bir proqram, hər bir investisiya qitənin texnologiya və sənaye baxımından əlavə, strateji və siyasi baxımdan dayanıqlı olmasını təmin edir. Ona görə də EDIP və digər müdafiə təşəbbüsləri qitənin strateji mədəniyyətini formalaşdırır desək, yanılmarıq.

Avropa anlayır ki, artıq diplomatiya və iqtisadi əlaqələrlə kifayətlənə bilməz, məhz müdafiə, hərbi koordinasiya və sənaye imkanları da qitənin geosiyasi mövqeyini qoruyacaq əsas vasitələrdir. Bu yanaşma, həmçinin, Avropanın gələcəkdəki qərar mexanizmlərini də müəyyənləşdirir və qitənin özünü qlobal siyasətdə güclü aktor kimi görməsinə şərait yaradır. Ehtimal olunur ki, gələcək perspektivdə Avropa həm sabitlik, həm təhlükəsizlik, həm də gələcək nəsillər üçün dayanıqlı mühit təmin etmək imkanı qazanacaq.

Nəzrin ELDARQIZI
XQ