Avropanın ABŞ a güvənci azalıb

Fransa qitəni “nüvə çətiri” altına toplamaq istəyir

Dünən Brüsseldə Avropa İttifaqının (Aİ) fövqəladə sammiti keçirildi. Əsas mövzu “ReArm Europe” (Avropa ordusunun yenidən silahlandırılması) proqramının müzakirəsi oldu. Aİ-nin hərbi proqramı milli müdafiə sənayesinə investisiyaların artırılmasını və Avropa təhlükəsizliyinin təmin edilməsində ABŞ-dan asılılığın azaldılmasını nəzərdə tutur. Fransa prezidenti Emmanuel Makronun xalqa müraciətində açıqladığı tezislər də onu göstərir ki, “köhnə dünya” təhlükəsizlik və müdafiə sənayesi məsələsində böyük və ciddi dəyişikliyə hazırlaşır.

AK rəhbəri Ursula Fon der Lyayen Aİ-nin müdafiəsini 150 milyard avro gücləndirmək planını martın 4-də təqdim etmişdi. Xanım Lyayenin proqnozlarına görə, yeni tədbirlər 800 milyard avronun səfərbər edilməsinə və Ukraynaya yardımın artırılmasına kömək edəcək. AK rəhbəri əmin olduğunu bildirmişdi ki, bu, Aİ-nin öz müdafiəsi və təhlükəsizliyi üçün məsuliyyəti üzərinə götürməyə və Ukraynaya yardımı artırmağa hazır olduğunu göstərir. Xanım Lyayenin sözlərinə görə, yeni fond vasitəsilə Aİ ölkələri müştərək alışlar həyata keçirə və hərbi texnikanın təcili tədarükü ilə Ukraynaya dəstəyini əhəmiyyətli dərəcədə artıra biləcəklər.

Prezident Vladimir Zelenski də sammitə dəvət olundu. Sammitdə Ukraynaya yardımla bağlı hər hansı bir qərarın qəbul ediləcəyi bilinmir. Məsələ ondadır ki, Ukrayna məsələsi sammitin gündəliyinə salınmışdı, lakin Macarıstan Baş naziri Viktor Orbanın etirazından sonra Aİ liderləri AK rəhbərinin təqdim etdiyi planı müzakirə edib təsdiqləyəcəklər. Bütün bunların fonunda Aİ-nin fövqəladə sammiti ərəfəsində “Euractiv” nəşri Avropa diplomatiyasının rəhbəri Kaja Kallasın Ukraynaya 20 milyard avroluq yardım paketinin ayrılması təklifinin yekun bəyanat layihəsindən çıxarıldığını yazmışdı. “Euractiv” Kaja Kallasın təşəbbüsünün Macarıstan tərəfindən əngəlləndiyini iddia edir.

Bununla belə, Brüsseldəki bir sıra mənbələr sammitin mərkəzi mövzularının - Ukraynanın müdafiəsi və Avropanın təhlükəsizliyinin bir-biri ilə sıx əlaqəli olduğunu vurğulayırlar. Sammitdə Avropa sənaye bazasının gücləndirilməsinə yönəlmiş kütləvi müdafiə investisiyaları üçün yeni alətləri təsdiq edəcəyi gözlənilir ki, bu da Aİ-nin gələcəkdə Ukraynanı dəstəkləmək qabiliyyətini gücləndirəcək. Aİ-nin məmurları bildirirlər ki, fövqəladə sammitdə qəbul ediləcək qərarlar yalnız başlanğıcdır: “Avropa tarixində yenidən silahlanmaya həsr olunmuş yeni səhifədir”. Diplomatların və rəsmilərin fikrincə, Aİ-nin bu məsələdə mövqeyi yekdildir və hətta Macarıstan ilə bağlı da heç bir problem olmamalıdır.

Bəs Budapeşt etiraz etsə, necə olacaq? Aİ mənbələri deyirlər ki, üzv ölkələr Ukrayna ilə bağlı bəyanatını Macarıstansız da qəbul etməyə hazırdırlar və bu da onlara güzəştə getmədən məsələni həll etməyə imkan verəcək. Avropa diplomatı martın 5-də keçirdiyi brifinqdə demişdi ki, “Birlik vacibdir, lakin güclü bəyanatlar da vacibdir”. Onun sözlərinə görə, Macarıstana bununla bağlı nə siyasi, nə də şifahi heç bir güzəşt müzakirə olunmur. Sözlər həlledici olacaq, 26 ölkə də çoxdur, lakin “ kənarda tək dayanmaq olduqca tənhadır”.

Beləliklə, bu təlatümlü zamanlarda Aİ-nin Ukrayna ilə bağlı mövqeyi dəyişməz olaraq qalır və Brüssel bunu 27 və ya 26 ölkə adından yeni bəyanatında vurğulamaq istəyir, həmçinin 2025-ci ildə Kiyevə yardım üçün 30 milyard avrodan çox vəsait ayırmaq niyyətindədir. Eyni zamanda, Aİ üzvlərinin əksəriyyəti, Aİ-nin yüksək rütbəli rəsmisinin sözlərinə görə, Ukraynaya qarşı daha da böyük öhdəliklər götürə biləcəklərini iddia edirlər, lakin hələlik heç kim əlavə yardım üçün konkret rəqəmlər səsləndirmir. Əlbəttə, “Qoca qitə”ni ABŞ-ın Ukraynaya və Avropaya münasibəti çox əndişələndirir. Xüsusilə də qitənin təhlükəsizlik məsələsində NATO-nun rolunun dəyişib-dəyişməyəcəyi müzakirə olunur. Bu mənada Fransa prezidenti Emmanuel Makronun son sözləri diqqəti cəlb edir.

Xatırladaq ki, martın 5-də Makron xalqa müraciətində bildirdi ki, sülh Moskvanın şərtləri ilə bağlana bilməz: “Ukraynada sülhün nə qədər tez bağlanmasından asılı olmayaraq, biz Rusiya təhlükəsini tanımalı və cavab verə bilmək üçün daha güclü silahlanmalıyıq. Çoxlu silah istehsal ediləcəyini vurğulayan Makron Fransa ordusunu da təriflədi. Onu “Avropanın ən effektiv ordusu” adlandıran Fransa prezidenti əlavə etdi ki, ölkənin üzləşdiyi təhlükələri nəzərə alaraq, onu daha da genişləndirmək lazımdır. Makron bir sıra iddialar da səsləndirdi: “2030-cu ilə qədər Rusiya ordusunu daha 3000 tank və 300 təyyarə ilə təchiz etməyi planlaşdırır. Rusiyanın Ukraynada dayanacağına kim inana bilər? Təhlükələrlə dolu bir dünyada tamaşaçı qalmaq dəlilikdir”.

Fransa prezidenti müraciətində nüvə çəkindirməsi mövzusuna xüsusi toxundu. “Mən inanıram ki, Birləşmiş Ştatlar bizim tərəfimizdə qalacaq”,- deyən Makron həm də xəbərdarlıq etdi ki, işlər başqa cür də ola bilər və Avropa təkbaşına özünü müdafiə etməli olacaq. Onun fikrincə, avropalıların ümumi “nüvə çətiri” olmalıdır. Hazırda Avropa qitəsində iki ölkənin nüvə silahı var: Fransa və Böyük Britaniya birlikdə 500-dən çox nüvə başlığına malikdir. Almaniyanın gələcək kansleri Fridrix Merts də bu imkanların “bölüşdürülməsini” müzakirə etmək arzusunu ifadə edir. Emmanuel Makron da “Köhnə dünya”nı öz nüvə çətiri altına almağa hazır olduğunu bildirir. Makronun sözlərinə görə, gələn həftə davamlı sülhün bərqərar olunmasında iştirak etmək istəyən ölkələrin dövlət başçılarını bir araya toplayacaq. Fransa prezidenti, həmçinin bildirir ki, NATO-ya sadiq qalırlar, lakin müstəqillik də gücləndirilməlidir: “Avropanın gələcəyi Vaşinqton və Moskvada həll edilməməlidir”.

Amma Makronun Avropanı “nüvə çətiri” altında toplamaq istəyi Moskvada birmənalı qarşılanmadı. Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov Makronun nüvə ritorikasının Rusiya üçün birbaşa təhdid olduğunu bildirdi. Rusiyalı nazirin sözlərinə görə, Fransa rəhbəri öz reputasiyasını qorumaq üçün “tamamilə düşünülməmiş hərəkətlərə əl ata bilər”. Lavrov Emmanuel Makronun Rusiyanın “Avropa və Fransaya qarşı müharibə” hazırlaması ilə bağlı bəyanatını da “ağılsız ittihamlar” adlandırdı. Öz növbəsində Kremlin mətbuat katibi Dmitri Peskov Makronun bəyanatlarını “çoxkonfrontasiyaslı” kimi qiymətləndirir və əlavə edir ki, Fransa prezidentinin nüvə ritorikası Parisin müharibəni davam etdirməyə çalışması hissi yaradır.

Səbuhi MƏMMƏDOV
XQ