Avropanın sınağı: Ukrayna müharibəsi və təhlükəsizlik böhranı

Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsi artıq regional hərbi münaqişədən çoxdan çıxaraq həm Avropa təhlükəsizlik arxitekturasını, həm də qlobal güc balansını sınağa çəkən uzunmüddətli qarşıdurmaya çevrilib.

Kreml bu müharibəni öz təhlükəsizliyinin təmin olunması, NATO-nun genişlənməsinin qarşısının alınması və “rusdilli əhalinin müdafiəsi” kimi tezislərlə əsaslandırsa da, faktiki olaraq söhbət postsovet məkanında təsir dairələrinin yenidən bölüşdürülməsindən və Ukraynanın geosiyasi orientasiyasına zor gücünə düzəliş etmək cəhdindən gedir. Putin tərəfi çoxqütblü dünya nizamına sadiqlik, BMT-nin rolunun gücləndirilməsi, Avropa ilə dialoq çağırışları kimi ritorikadan istifadə etməklə özünü beynəlxalq hüququ qoruyan aktor kimi təqdim etməyə çalışır. Lakin Ukrayna ərazisinin işğalı, Mariupol, Buça, Xerson, Xarkov kimi şəhərlərdə mülki əhaliyə qarşı zorakılıq, infrastruktura sistemli zərbələr Moskvanın dedikləri ilə etdikləri arasındakı uçurumu açıq şəkildə göstərir və Rusiyanı Qərb dünyasında etibarlı tərəfdaşdan çox təhlükə mənbəyi kimi təqdim edir.

Digər tərəfdən, bu müharibə Qərb daxilində də ciddi siyasi müzakirələr yaradıb. Avropa dövlətləri bir tərəfdən Ukraynanı hərbi-maliyyə dəstəyi ilə ayaqda saxlamağa, digər tərəfdən isə Rusiya ilə açıq toqquşmadan qaçmağa çalışır. Makron kimi liderlərin həm sərt ritorika, həm də gələcəkdə Rusiya ilə dialoq qapısını açıq saxlamaq istəyi bu dilemmanı əks etdirir. ABŞ-də administrasiyaların dəyişməsi fonunda Trampın “Putin razılaşmaya hazırdır, Ukrayna isə prosesi ləngidir” tipli açıqlamaları Qərbin vahid mövqeyini zəiflədir və Moskvanın “zaman bizim xeyrimizə işləyir” hesablamasını gücləndirir.

Nəticədə Rusiyanın Ukrayna müharibəsi təkcə iki ölkə arasındakı münaqişə deyil, həm də Avropa təhlükəsizlik sisteminin gələcəyi, qlobal güc balansı və beynəlxalq hüququn real təsir gücü üzərində gedən böyük siyasi oyun kimi formalaşır. Bu oyunda Rusiyanın məqsədi sanksiyalar və hərbi itkilərə rəğmən siyasi nəticəni - Ukraynanın tam suverenliyini məhdudlaşdıran, Rusiyanın təsirini isə uzunmüddətli təmin edən razılaşma əldə etməkdir; Kiyevin və onu dəstəkləyən Qərbin hədəfi isə əksinə, müharibəni elə yekunlaşdırmaqdır ki, yeni işğal cəhdlərinə stimul yaranmasın və postsovet məkanında güc siyasəti legitim alət kimi qəbul olunmasın.

Alim Nəsirov