Azərbaycan Almaniya beynəlxalq arxeoloji ekspedisiyasının elmi seminarı keçirilib

Bakı, 11 oktyabr, AZƏRTAC

AMEA-nın Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunda “Qarabağ düzənliyi eramızdan əvvəl IV-III minilliklərdə: yeni anlayışlar” mövzusunda elmi seminar keçirilib.

Bu barədə AZƏRTAC-a institutdan məlumat verilib.

İnstitutun direktoru tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Fərhad Quliyev bildirib ki, elmi seminar Almaniya Arxeologiya İnstitutu ilə ortaq tədqiqat layihəsinin nəticələrinə həsr edilib.

“AMEA Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun Neolit və Xalkolit dövrü arxeologiyası şöbəsinin müdiri dosent Xəqani Alməmmədovun və tərəfdaşımız olan Almaniya Arxeologiya İnstitutunun əməkdaşı Mark İserlisin və həmrəhbər olduqları beynəlxalq ekspedisiya bir neçə ildir ki, Qarabağ ərazisində xalkolit (eneolit/mis-daş) dövrü abidələrində arxeoloji tədqiqat aparır. Tədqiqat multidisiplinar xarakterlidir, qarşıda biz müxtəlif yönlü laborator analizlərin cavablarını gözləyirik”, – deyə Fərhad Quliyev bildirib.

Dosent Xəqani Alməmmədov çıxışında deyib ki, tədqiqatlar əsasən eramızdan əvvəl IV – III minilliyə aid abidələri əhatə edir. Həmin dövr əsasən Leylatəpə, Kür-Araz və Bedeni adı ilə tanıdığımız arxeoloji mədəniyyətlərin Cənubi Qafqazda yayılması ilə xarakterizə olunur. X.Alməmmədov Xalkolit dövrü Leylatəpə mədəniyyətini kəşf etmiş mərhum professor İdeal Nərimanovun apardığı tədqiqatlardan söz açıb. Qeyd edib ki, 2010-cu ildən etibarən bir neçə mərhələli sistematik tədqiqatlar aparılıb. Həmin mərhələlərdə Leylatəpə keramikası üzərində müxtəlif xarakterli laborator analizlər aparılıb və nəticələr həmdövr Mesopotamiya və Maykop (Şimali Qafqaz) materialları ilə müqayisə edilib, tədqiqatlar nəticəsində Qarabağın işğal edilməmiş ərazilərində 310-dan yuxarı abidə qeydə alınıb və xəritələşib. “2022-ci ildə biz Almaniya Arxeologiya İnstitutu ilə “Qarabağın Leylatəpə fenomeni” adlı tədqiqat layihəsi üzrə müqavilə bağlayıb tədqiqatlara başladıq” – deyə X.Alməmmədov bildirib.

Sonra Almaniya Arxeologiya İnstitutunun əməkdaşı doktor Mark İserlis diqqətə çatdırıb ki, Qarabağ düzündə xalkolit abidələrinin müəyyən edilməsi dünya arxeologiyasında hələ dərindən öyrənilməmiş və eyni zamanda böyük elmi əhəmiyyətə malik bir mövzudur. Layihə çərçivəsində Leylatəpə, Sarıcalı-2 (Ağdam rayonu) və Canavartəpə (Ağcabədi rayonu) abidələri tədqiq edilir. M.İserlis “Leylatəpə fenomeni” anlayışının mahiyyətinin dəqiqləşdirilməsi, xronoloji çərçivələrin regiona görə müəyyənləşdirilməsi kimi məsələlərin onların qarşısında durduğunu bildirib. Qeyd edilib ki, Leylatəpə maddi mədəniyyətinin sistematik təsviri, sistemləşdirilmiş tarixlənməsi yoxdur. Leylatəpə və Sarıcalı-2 abidələrinin təsərrüfat işləri zamanı ciddi ziyan çəkməsinə baxmayaraq müəyyən edilib ki, Canavartəpə abidəsi onlardan öz memarlığına, dəfnlərin çoxluğuna və digər parametrlərinə görə fərqlənir.

Mark İserlis Canavartəpə abidəsində mühüm kəşflərdən biri kimi kretulaların tapılmasını vurğulayıb. Kretula – qablarda və ya kisələrdə saxlanılan əşyaların, ərzaqların toxunulmazlığını göstərən gil plombdur. Plomblara, üzərində zoomorf (məsələn, quş, maral və s.) təsvirlər olan möhürlər vurulurdu. Kretulalar artıq ticarət əlaqələrində inzibati nəzarət təsisatının olmasını göstərməkdədir.

Canavartəpə abidəsində Erkən Tunc dövründə Kür-Araz və Bedeni arxeoloji mədəniyyətlərinə aid qəbirlər də aşkar olunub. Ən maraqlı məlumatlar əsasən Almaniyada aparılan laborator arxeometrik tədqiqatlardan əldə edilib. Məlum olub ki, qoyun, iri buynuzlu qaramal, keçi və donuz əsas zülal mənbələri olub. Əhali maral və ceyranları da ovlayırmış. Həmçinin, xiyar (Luffa cylindrica L.) və yemiş (qovun) (Cucumis melo L.) toxumu qalıqları aşkar edilib. Digər tərəfdən, kömürləşmiş qida qalığının analizi xalkolit əhalisinin əsasən arpa və buğdadan hazırlanmış sıyıqlarla qidalandığını göstərməkdədir. Leylatəpə, Kür-Araz və Bedeni mədəniyyətlərinə aid insan qalıqlarının izotop, radiokarbon və genetik analizləri aparılmaqdadır.

Daha sonra Xəqani Alməmmədov və Mark İserlis seminar iştirakçılarının suallarını cavablandırdılar.