Azərbaycan neftdən asılılığını necə azaldır? GÜNÜN SUALI

Qlobal neft qiymətlərinin davamlı azalması fonunda uzun müddətdir ki, neft sərvətindən asılı olan Azərbaycan iqtisadiyyatını şaxələndirmək üçün səylərini gücləndirir. Ölkə hansı tədbirləri görür? Bu barədə Kazinform agentliyinin müxbiri geniş məqalə ilə çıxış edib.

Neftdən sənaye və logistikaya qədər

Rəsmi məlumatlara görə, Azərbaycanın ÜDM-də qeyri-neft sektorunun payı 2022-ci ildəki 66%-ə qarşı 2024-cü ildə 68%-ə çatıb. 2025-ci ildə bu rəqəmin 72,9%-ə yüksələcəyi gözlənilir. Eyni zamanda, 2024-cü ildə dövlət büdcəsinin qeyri-neft gəlirləri 5,6-14 milyard manat (illik 5,6-14 milyard manat) artıb. Neft-qaz sənayesinə qoyulan investisiyalar isə əksinə, 9% azalaraq 3 milyard dollara yaxın təşkil edib ki, bu da resurs siyasətinin yenidən istiqamətləndirilməsindən xəbər verir.

"Biz hərtərəfli keçidin şahidiyik. Qeyri-neft sektorlarına xarici investisiyaların artımı xüsusilə diqqətəlayiqdir", - Moody's nəqliyyat, logistika və istehsalatda güclü artımı qeyd edərək yazıb. Bunun bariz nümunəsi kimi polimerlərdən tikinti materiallarına qədər bir sıra məhsullar istehsal edən Sumqayıt Kimya Sənaye Parkını göstərmək olar. Azərbaycan Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu (Orta Dəhliz) boyunca logistika qovşağı kimi də mövqeyini möhkəmləndirib. Son beş ildə ölkə Harvard Growth Lab-ın İqtisadi Mürəkkəblik İndeksində 44 pillə irəliləyib.

Harvard Beynəlxalq İnkişaf Mərkəzi, ölkələrin İqtisadi Mürəkkəblik İndeksini qiymətləndirən may hesabatında "Bu, uğurlu sənaye diversifikasiyasını əks etdirir" deyib.

Struktur islahatları və biznes mühiti

Rəsmilər dövlət-özəl tərəfdaşlıq, təkmilləşdirilmiş rəqabət qanunları və kiçik və orta biznesə dəstək proqramları da daxil olmaqla hökumət təşəbbüslərinin rolunu vurğulayırlar. 2025-ci ilin iyul ayına kimi ölkədə 1,6 milyon vergi ödəyicisi və 200 minə yaxın kommersiya qurumu qeydiyyatdan keçib ki, bu da müvafiq olaraq 4,8 faiz və 7,7 faizdən çox illik artımı əks etdirir.

— Tənzimləyici mühitin təkmilləşdirilməsi və sahibkarlığın stimullaşdırılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin İqtisadiyyat və menecment kafedrasının müəllimi Məmməd Talıblı deyir ki, bu sürətin davam etdirilməsi təhsil, maliyyə və dövlət müəssisələrinin idarə edilməsində ardıcıl islahatların aparılmasını tələb edir. Asiya İnkişaf Bankı (AİB) bu fikri bölüşür. AİB son hesabatında vurğulayır ki, “aşkar irəliləyişlərə baxmayaraq, uzunmüddətli qeyri-neft artımını təmin etmək üçün infrastruktur, təhsil və dövlət sektorunun səmərəliliyində əlavə islahatlara ehtiyac var”.

Diversifikasiya problemləri

Tərəqqiyə baxmayaraq, Azərbaycanın ixracı hələ də 90 faizdən çox neft və qazdan asılıdır. 2024-cü ilin əvvəlindən neft qiymətlərinin kəskin düşməsi diversifikasiya ehtiyacını daha da gücləndirib. İqtisadçı ekspert Natiq Cəfərli bildirib ki, karbohidrogen ixracından struktur asılılığı zəiflik olaraq qalır. O hesab edir ki, mövcud vəziyyət Azərbaycanın həm regional, həm də qlobal bazarlarda daha güclü mövqe tutması üçün təcili dəyişikliklərə ehtiyac olduğunu göstərir. "Bu, ölkənin iqtisadi siyasətində və strategiyasında genişmiqyaslı islahatların aparılmasını tələb edir. İqtisadiyyatın müxtəlif sahələrinin inkişafı daha böyük sabitliyi və uzunmüddətli uğurları təmin edərdi", - ekspert öz fikrini bildirib.

Yerli biznes liderləri də inkişaf üçün imkanlar görürlər. "Qeyri-neft sektorları üçün tənzimləyici islahatlar və stimullar alqışlanır. Bununla belə, gömrük prosedurları, vergi siyasətinin ardıcıllığı və beynəlxalq maliyyələşməyə çıxış kimi məsələlər hələ də diqqət tələb edir", - deyə sahibkar İlqar Əliyev bildirib.

Davamlı və İnklüziv Gələcək

Nyu-Yorkda keçirilən BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf üzrə Yüksək Səviyyəli Forumunda Azərbaycan İqtisadiyyat Nazirliyinin şöbə müdiri, Dayanıqlı İnkişaf üzrə Milli Əlaqələndirmə Şurasının katibi Hüseyn Hüseynov qeyd edib ki, Azərbaycan təkcə bərpa prosesi ilə məhdudlaşmır, inklüziv və şaxələndirilmiş iqtisadi modeli uğurla həyata keçirməklə daha güclü gələcək qurur: “2011-2023-cü illər ərzində ölkədə ÜDM orta hesabla ildə 2%, qeyri-neft və qeyri-qaz sektoru isə hər il orta hesabla 4,4% artıb. Bu rəqəmlər iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi strategiyasının uğurla həyata keçirildiyini nümayiş etdirir. Strategiya həmçinin minimum əmək haqqının, pensiyaların və digər transfertlərin artırılmasını nəzərdə tutur ki, bu da həssas qrupların iqtisadi dayanıqlığının gücləndirilməsinə kömək edir, deyə spiker bildirib.

İslahatlara diqqət yetirin

Azərbaycanın strateji yol xəritələri 2025-ci ilə qədər neftdən asılılığın daha da azaldılmasını nəzərdə tutur. Hökumətin planlarında ixracın təşviqi, KOS-un inkişafı və qlobal dəyər zəncirlərinə daha dərin inteqrasiya prioritet təşkil edir. Beynəlxalq ekspertlər ümumilikdə Azərbaycanın düzgün yolda olması ilə razılaşırlar. Growth Lab qeyd edir: “Hökumətin sənaye investisiyalarını, hüquqi islahatları və qlobal ticarətə inteqrasiyanı birləşdirən çoxsəviyyəli yanaşması daha möhkəm və şaxələndirilmiş iqtisadiyyatın əsasını qoyub”.

Lakin ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, islahatların sürətini saxlamaq və struktur problemlərin həlli əldə olunan nailiyyətləri möhkəmləndirmək üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edəcək. Konsensus ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın iqtisadi gələcəyi indi neft qiymətlərindən daha az asılıdır. Onun bütün sektorlarda uzunmüddətli islahatlar həyata keçirmək qabiliyyəti də artmaqdadır.

V.VƏLİYEV

Məqalə “Kazinform” agentliyində dərc olunub