Təhlükəsizlik, yoxsa təxribat? GÜNÜN SUALI

Yaxud, İran Kəşfiyyat Nazirliyinin AzTV barədə qərarına nə ad vermək olar?

İran Azərbaycana qarşı yeni təxribata əl atıb. Bu ölkənin Kəşfiyyat Nazirliyi Azərbaycan Televiziyasını (AzTV) “düşmən media qurumları” siyahısına daxil edib. Bu xəbəri eşidərkən insan təəccübünü gizlədə bilmir. Əcəba, kim kimdən şikayət edir? Halbuki, bu ölkənin əksər mətbuatı, o cümlədən “Səhər” televiziyası və “Mehr” xəbər agentliyi çoxdan “düşmən media” statusuna layiq görülməli idilər.

Məsələyə Media İnkişafı Agentliyinin bəyanatla cavab verməsi təqdirəlayiqdir. Azərbaycan jurnalistləri peşəkardırlar, fəaliyyətlərini beynəlxalq standartlar səviyyəsində qurmağa çalışırlar və əksər hallarda buna nail olurlar. “Media haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 11.4-cü maddəsində yazılıb: “Media Reyestrinə daxil edilmiş jurnalistlərin peşə fəaliyyətinin həyata keçirilməsinə digər dövlətlər tərəfindən xüsusi məhdudiyyətlər qoyulduqda həmin məhdudiyyətləri tətbiq etmiş dövlətin jurnalistlərinə Azərbaycan Respublikasında da eyni məhdudiyyətlər qoyula bilər”. Deməli, milli maraqlarımıza zidd fəaliyyət göstərən “Səhər” telekanalı və “Mehr” xəbər agentliyinin, həmçinin bu subyektlərin nümayəndələrinin Azərbaycan Respublikası ərazisində fəaliyyətinin qanunsuz hesab edilməsi qarşı tərəfə tutarlı cavab olardı.

İranın AzTV-ni "düşmən media qurumları" siyahısına daxil etməsi iki ölkə arasında informasiya müstəvisində yeni gərginlikdən xəbər verir. Tehran bunu təhlükəsizlik və milli maraqlarla əlaqələndirsə də, əslində bunu siyasi və informasiya qarşıdurmasının tərkib hissəsi kimi qiymətləndirmək olar. Düzdür, İran bu qərarın tam izahını açıqlamayıb, fakt ortadadır. Bu addımın arxasında dayanan əsas amillərə gəlincə, bunun informasiya müharibəsi olduğunu unutmamalıyıq. Son illərdə İran və Azərbaycan arasında media və informasiya məkanında qarşılıqlı ittihamlar artıb. İranın dini hakimiyyəti bəzi xarici media qurumlarını öz təhlükəsizliyinə qarşı fəaliyyət göstərməkdə ittiham edir. Digər amil Azərbaycan–İran münasibətlərində gərginliklə bağlıdır. İki ölkə arasında müxtəlif dövrlərdə sərhəd təhlükəsizliyi, regional geosiyasət, İsraillə əməkdaşlıq və digər məsələlər ətrafında fikir ayrılıqları yaşanıb. Belə siyasi gərginliklər media sahəsinə də təsir göstərir. İran mediası və rəsmiləri hesab edir ki, AzTV-nin bəzi reportaj və proqramları İranın daxili və xarici siyasətini tənqid edir. Azərbaycan tərəfi isə bunu jurnalist fəaliyyəti və informasiya vermək hüququ kimi qiymətləndirir. Rəsmi Tehranın belə qərarlar qəbul etməsi həm də ölkə daxilində ictimai rəyə təsir göstərmək üçündür. İranın media və internet üzərində sərt nəzarət siyasəti də bu kontekstdə qeyd olunur. İranın qərarı söz və media azadlığı baxımından da qəbuledilməzdir.

MEDİA agentliyinin İranın AzTV-ni “düşmən media qurumları” siyahısına daxil etməsini media azadlığına zidd addım kimi qiymətləndirməsi beynəlxalq praktikada irəli sürülən prinsipə uyğundur. Bir çox beynəlxalq təşkilatlar hesab edir ki, media qurumları ilə bağlı məhdudiyyətlər aydın hüquqi əsaslara söykənməli, şəffaf olmalıdır. Digər tərəfdən dövlətlər milli təhlükəsizlik və informasiya təhlükəsizliyi arqumentlərini əsas gətirərək bəzi xarici media qurumlarına məhdudiyyətlər tətbiq edə bilirlər. Bu yanaşma təkcə İrana məxsus deyil, müxtəlif ölkələr də müəyyən hallarda belə bir addım atırlar. Amma həmin məhdudiyyətlər əsaslandırılmalı, məsələyə hüquqi qiymət verilməli, ifadə azadlığı ilə milli təhlükəsizlik arasında balans qorunmalıdır. AzTV-nin mövqeyi əsasən media azadlığı və dövlət televiziyasının fəaliyyətinə qarşı siyasi motivli addım atıldığı arqumentinə söykənir.

Əlbəttə, bu addımla rəsmi Tehran Azərbaycanla münasibətlərindəki gərginliyi növbəti dəfə nümayiş etdirir. Son illərdə iki ölkə arasında münasibətlərdə sərhəd təhlükəsizliyi, regional geosiyasət, İsraillə əməkdaşlıq, media və informasiya məkanı ilə bağlı ardıcıl fikir ayrılıqları yaşanıb. AzTV-nin "düşmən media" siyahısına salınması həmin gərginliyin informasiya müstəvisində davamı kimi görünür. Ehtiyatlı olmaq lazımdır. Bir hadisə əsasında "münasibətlər yeni mərhələyə keçdi" demək üçün diplomatik əlaqələrin səviyyəsi, iqtisadi əməkdaşlıq, sərhəd münasibətləri və yüksək səviyyəli siyasi dialoq kimi digər göstəricilər də nəzərə alınmalıdır. Hazırkı vəziyyətdə ən balanslı qiymətləndirmə budur ki, Tehranın qərarı Azərbaycan–İran münasibətlərində artıq mövcud olan siyasi və informasiya gərginliyinin dərinləşməsinin əlaməti kimi görünür, lakin münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçdiyini qəti şəkildə təsdiqləmir.

Bəli, o da doğrudur ki, İran rəsmilərindən heç kim bu qərarı rəsmi olaraq Azərbaycana təzyiq vasitəsi kimi təqdim etməyib. Bir neçə məqama diqqət edək. AzTV-nin "düşmən media" siyahısına salınması təkcə bir media qurumuna münasibət deyil, həm də onunla əməkdaşlıq edən şəxslər üçün hüquqi risklərin yaradılması mesajını verir. Qərar Azərbaycan–İran münasibətlərinin həssas olduğu bir dövrdə qəbul edilib. Belə zamanlama onun diplomatik və informasiya siqnalı kimi də şərh olunmasına əsas verir. İranın AzTV-ni “düşmən media qurumları” siyahısına daxil etməsi Azərbaycan üzərində informasiya müstəvisində siyasi təzyiq yaratmaq cəhdi kimi şərh oluna bilər. Çünki eyni praktika həm Qarabağın işğalı dövründə, həm də 44 günlük müharibədən antiterror tədbirlərinə qədərki vaxtda Tehran tərəfindən sınaqdan çıxarılmışdı. Rəsmi Bakının dəfələrlə verdiyi bəyanatlar, notalar, iradlar İranı təxribatçı əməllərindən çəkindirməmişdir. Belə demək mümkündür ki, İran Azərbaycanın müstəqilliyini qəbul etməkdə çətinliklər yaşayır, amma bunu başqa üsullarla ifadə etməyə çalışır.

İranın davam etdirdiyi bu siyasəti diplomatik yolla, praktik mexanizmlərlə həll etmək mümkündür. Əslində Azərbaycandan qaynaqlanmayan problemin açarı da İran tərəfdədir. Media sahəsində yaranan gərginliyi azaltmağın yolu ilk növbədə dövlətlərarası dialoqdan keçir. Bunun üçün bir neçə istiqamət nəzərdən keçirilə bilər. Bunlardan birincisi, qeyd etdiyimiz kimi, diplomatik kanalların aktiv saxlanılmasıdır. Xarici işlər nazirlikləri və digər aidiyyəti dövlət qurumları arasında birbaşa təmaslar fikir ayrılıqlarında ortaq məxrəcin tapılmasına vəsilə ola bilər. Media qurumları arasında peşəkar dialoq narahatlıqları hüquqi və peşəkar səviyyədə həll edər və siyasi ritorikanı azaldar.

Hazırkı şəraitdə media sahəsində münasibətlərin tam normallaşması yalnız media qurumlarının öz iradəsindən asılı deyil. Bu sahə Azərbaycan–İran siyasi münasibətlərinin ümumi vəziyyətindən birbaşa təsirlənir. Əgər siyasi dialoq genişlənər və qarşılıqlı etimad artarsa, media müstəvisindəki gərginliyin də azalması ehtimalı yüksələr.

V.VƏLİLİ