Azərbaycanlılar aksiyalara buna görə qoşulmur

İranda davam edən etirazların kökündə son bir ildə dolların ikiqat bahalaşması, yaşayış xərclərinin kəskin artması və yoxsulluğun 50 milyondan çox insanı əhatə etməsi dayanır.

Heç bir iqtisadi və siyasi açılımın olmaması, korrupsiyanın davam etməsi isə əvvəlcə Tehran bazarlarının tətillər və küçə etirazlarına, daha sonra isə cəmiyyətin böhran keçirən təbəqələrinin, xüsusən də aşağı gəlirli qrupların küçələrə çıxmasına səbəb oldu. Bu etirazlar tez bir zamanda müxtəlif şəhərlərə, xüsusən də Azna, Kohdəşt, Fasa və Farsan kimi marjinal və seyrək məskunlaşmış rayonlara yayıldı.

Hökumətin cavabı keçmişdəki kimi zorakı repressiyalardır. İndiyə qədər olan məlumatlara görə, repressiv qüvvələrin birbaşa atəşi nəticəsində 19 nəfər həlak olub, yüzlərlə insan yaralanıb və minlərlə etirazçı həbs olunub.

Bu etirazların başlamasının əsas səbəbləri dolanışıq və iqtisadi gərginlik olsa da, onu sırf iqtisadi məsələyə çevirmək natamam bir mənzərə yaradır. Siyasi və mülki sahədə yığılan çıxılmaz vəziyyətlər, tənqidin və mədəni fəaliyyətlərin boğulması, qadınların geyim hüququna müdaxilə siyasətinin davam etdirilməsi və ekoloji böhranların artması - bu partlayıcı vəziyyətin formalaşmasında rol oynayır. İnsan haqları təşkilatları, siyasi və ictimai fəallar əvvəllər dəfələrlə bu yolla davam etməyin xalq üsyanlarına və qan tökülməsinə səbəb olacağı barədə xəbərdarlıq etmişdilər. Hökumət keçmişdə olduğu kimi, bu xəbərdarlıqlara məhəl qoymadı.

Bu arada, müşahidəçilərin diqqətini cəlb edən hadisələrdən biri də Azərbaycan əyalətlərinin və türk icmasının böyük bir hissəsinin bu küçə etirazlarında geniş şəkildə iştirak etməməsidir. Bu, bəzi təhlillərdə “mənalı sükut” və ya hətta mövcud status-kvodan məmnunluq kimi şərh olunub. Lakin bu iştirak çatışmazlığı daha mürəkkəb və çoxfaktorlu çərçivədə araşdırılmalıdır. Bir tərəfdən Məsud Pezeşkianın azərbaycanlı kimliyi ilə prezident kimi hakimiyyətə gəlməsi və Azərbaycan əyalətlərindəki məhdud mədəni açılışlar türk icmasının bir hissəsini status-kvonu qorumağa meyilli edib - ən azı bu dövrün sonuna qədər. Digər tərəfdən, həm ölkə daxilində, həm də xaricində Pəhləvi tərəfdarı qruplar tərəfindən yaradılan və etnik qruplara, xüsusən də türklərə qarşı mütəşəkkil nifrətlə müşayiət olunan antidemokratik və insan haqları əleyhinə atmosfer Azərbaycan xalqının son etirazlarda iştirakına mane olan amildir. Bir tərəfdən Pəhləvi rejiminin ona qarşı siyasəti haqqında müsbət kollektiv yaddaşa malik olmayan, digər tərəfdən isə bu qrupun və onun tərəfdarlarının hazırkı davranışını etnik qrupların alçaldılması və zülmünə əsaslanan kimi görən Azərbaycan türk icması bərabər mədəni, dil və siyasi hüquqları tanımayan diskurslar tərəfindən etirazlarının sui-istifadəsindən narahatdır. Lakin bu mülahizələr vəziyyəti daha dəqiq anlamaq üçün vacib olsa da, iştirak etməmək üçün tam əsas deyil və onun nəticələri də görünür. Bu nəticələrdən biri odur ki, daxili və beynəlxalq ictimai rəydə Azərbaycan əyalətlərində mövcud sistemdən məmnunluq və ya bu bölgələrdə iqtisadi, siyasi və ekoloji böhranların olmaması haqda yanlış qənaət formalaşır. Bu qavrayış Azərbaycan əyalətlərinin real tələblərinin kənarlaşdırılmasına səbəb ola bilər. Bundan əlavə, İran siyasətinin gələcəyinin yenidən qurulması prosesində Azərbaycan-türk icması üçün diskursiv boşluq yaratmaq riskini daşıyır.

Daha geniş perspektivdən baxdıqda, bu ayrılığın davam etməsi gələcək etirazlarda digər əyalətlərin və etnik qrupların da eyni şəkildə hərəkət etməsinə səbəb ola bilər. Bu vəziyyət əslində İranın təhlükəsizlik-siyasi strukturunun maraqlarına uyğundur və hərtərəfli və ardıcıl etirazların formalaşdırılması ehtimalını zəiflədir. Əksinə, siyasi spektrlər, xüsusən də mərkəzçi cərəyanlar tərəfindən plüralist yanaşmaların gücləndirilməsi müxtəlif etnik qrupların və əyalətlərin daha geniş iştirakına yol aça bilər. Lakin vurğulamaq lazımdır ki, etnik qrupların və marjinal icmaların demokratiya və insan hüquqları tələbləri də daxil olmaqla, hegemon və mərkəzçi diskurslara müxtəlif diskurslar daxil edilmədən real dəyişiklik ehtimalı olmayacaq. Yalnız bu plüralizmin və bərabərliyin tanınması yolu ilə mövcud vəziyyəti dəyişdirmək üçün hərtərəfli, ədalətli və effektiv etirazlara ümid etmək olar.

Azərbaycan əyalətlərinin davam edən etirazlarda iştirak etməməsi İrandakı siyasi inkişafların ümumi gedişatına təsir göstərə bilər. Lakin bu vəziyyətin davam etməsi daxili və beynəlxalq ictimai rəydə bu əyalətlərin özlərindən razı qalması və ya problemlərinin olmaması ilə bağlı yalançı təsəvvürlərin yaranması riskini artırır və Azərbaycan xalqının iqtisadi, ekoloji, mədəni və insan hüquqları tələblərinin bugünkü və gələcək siyasi tənliklərdən çıxrılmasına səbəb ola bilər.

Bu arada, insan hüquqlarının bölmə hakimiyyəti mübarizəsindən kənara çıxan ümumi, inklüziv bir diskurs kimi yenidən müəyyən edilməsi bu əyalətlərin aktiv və müstəqil iştirakı üçün təsirli bir platforma təmin edə bilər. İnsan hüquqları - zamansız və qeyri-ideoloji təbiətinə görə avtoritar və ya mərkəzçi çərçivələrdə ilişib qalmadan dolanışıq tələblərini, paylayıcı ədaləti, etnik bərabərliyi və vətəndaş azadlıqlarını əlaqələndirmək imkanı yaradan bir diskursdur.

İnsan hüquqlarına əsaslanan iştirak avtoritar və ya nifrətpərəst cərəyanlarla uyğunlaşmaq demək deyil, əksinə, Azərbaycan xalqının İranın siyasi səhnəsinin yenidən qurulmasında müstəqil və nüfuzlu aktor kimi mövqeyini təsdiqləmək üçün bir yoldur.