Bakı görüşünün siyasi iqtisadi nəticələri

Martın 3-də Bakıda keçirilən Cənub Qaz Dəhlizi və Yaşıl Enerji Məşvərət Şuralarının iclasları təkcə enerji sahəsinə aid texniki müzakirə platforması deyil, həm də mühüm siyasi-iqtisadi mesajların verildiyi beynəlxalq tribuna idi. İclasda çıxış edən cənab Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın enerji siyasətinin yeni genişlənmə, şaxələndirmə və institusional möhkəmlənmə mərhələsini xarakterizə etdi. Cənub Qaz Dəhlizi artıq 12 ildir ki, regionun enerji arxitekturasının əsas dayaqlarından biridir. Lakin hazırkı mərhələdə bu təşəbbüsün əhəmiyyəti daha geniş geosiyasi kontekstdə qiymətləndirilməlidir.

Avropada enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi prioritetə çevrildiyi bir vaxtda Azərbaycanın 16 ölkəyə qaz ixrac etməsi strateji üstünlük yaradır. Dövlət başçısının qeyd etdiyi kimi: “Hazırda isə Azərbaycan qazının istehlakçısı olan ölkələrin sayı 16-ya çatıb.” Bu göstərici Azərbaycanın yalnız təchizatçı deyil, eyni zamanda siyasi etibarlılıq faktoruna çevrildiyini göstərir. Enerji ixracı artıq klassik iqtisadi əməliyyat deyil, tərəfdaşlıq, uzunmüddətli müqavilə öhdəlikləri və qarşılıqlı asılılıq sistemidir. Avropa İttifaqının 10 üzv dövlətinin Azərbaycan qazı alması rəsmi Bakının enerji diplomatiyasının effektivliyini nümayiş etdirir. Almaniya və Avstriya kimi sənaye iqtisadiyyatlarının bu siyahıya qoşulması isə bazarın keyfiyyət tərkibini dəyişir. Lakin cənab Prezident açıq şəkildə bildirdi ki, mövcud imkanlar maksimum həddə çatıb: “Bu gün Cənub Qaz Dəhlizi artıq tam yüklənmiş vəziyyətdədir.” Bu bəyanat iki istiqamətdə mesaj verir: Mövcud tələbat sabitdir və artmaqdadır. Yeni sərmayə mərhələsi qaçılmazdır. İnterkonnektorların genişləndirilməsi, nəqliyyat gücünün artırılması və yeni bazarlara çıxış enerji sektorunda növbəti investisiya dalğasının əsas istiqamətləridir. Yaxın illərdə “Azəri-Çıraq-Günəşli”nin dərin qaz layları, “Abşeron”, “Ümid” və “Şahdəniz” yataqlarının yeni mərhələləri üzrə hasilatın artması gözlənilir. Ümumi əlavə potensial 10–15 milyard kubmetr həcmində qiymətləndirilir. Bu artım bir neçə iqtisadi nəticə vəd edir: İxrac gəlirlərinin çoxalması. Dövlət büdcəsinin dayanıqlığının möhkəmlənməsi. Enerji balansında daxili ehtiyatların optimallaşdırılması. Sənaye və qeyri-neft sektorunun enerji təminatının güclənməsi. Beləliklə, enerji sektoru yenə də iqtisadi artımın əsas drayverlərindən biri olaraq qalır.

Enerji strategiyasının mühüm komponentlərindən biri də bərpaolunan mənbələrin payının artırılmasıdır. 240 meqavatlıq külək və 230 meqavatlıq günəş stansiyalarının istifadəyə verilməsi artıq real istehsal gücü formalaşdırır. Cənab Prezident bu istiqamətdə yanaşmanı belə ifadə etdi: “Biz 2032-ci ilə qədər alternativ enerji mənbələrindən 6-8 giqavat elektrik enerjisi əldə etməyi gözləyirik.” Bu plan yalnız ekoloji məsuliyyət deyil, həm də iqtisadi rasional qərardır. Çünki alternativ enerji daxili qaz istehlakını azaldaraq ixrac üçün əlavə həcm yaradır. Eyni zamanda, Avropaya planlaşdırılan enerji kabeli layihəsi Azərbaycanın elektrik enerjisi ixracatçısına çevrilməsi perspektivini açır. Ölkə başçısı enerji siyasətinə realist yanaşmanı da xüsusi vurğuladı: “Biz bu məsələyə ideologiya nöqteyi-nəzərindən deyil, praqmatizm, realizm nöqteyi-nəzərindən yanaşmalıyıq.” Bu mövqe Azərbaycanın həm karbohidrogen resurslarını qoruyub saxladığını, həm də paralel şəkildə enerji keçidinə hazırlaşdığını göstərir. Azərbaycanın Türkiyədə iri elektrik stansiyası əldə etməsi, Serbiyada yeni enerji layihəsinə start verməsi və Aralıq dənizi hövzəsində neftayırma gücünü artırması enerji sektorunun beynəlxalq kapitallaşma mərhələsinə daxil olduğunu göstərir. Bu, üç əsas iqtisadi nəticə yaradır: Gəlir mənbələrinin coğrafi diversifikasiyası. Regional bazarlarda təsir imkanlarının artması. Enerji zəncirinin hasilatdan son istehlaka qədər inteqrasiyası. Beləliklə, Azərbaycan enerji təhlükəsizliyini yalnız ixracla deyil, həm də aktivlərin əldə edilməsi və bazar iştirakçılığı ilə təmin edir. Bakı görüşü bir daha nümayiş etdirdi ki, enerji təhlükəsizliyi məsələsi iqtisadi göstəricilərdən daha geniş məna daşıyır. Bu, geosiyasi sabitlik, çoxtərəfli əməkdaşlıq və uzunmüddətli müqavilə intizamı deməkdir. Cənab Prezidentin çıxışında səslənən bu fikir tədbirin ümumi ruhunu ifadə edirdi: “Qaz təchizatının şaxələndirilməsi hər bir ölkə kimi, bizim üçün də xüsusi əhəmiyyət daşıyır.” Bu yanaşma göstərir ki, Azərbaycan enerji siyasətini birtərəfli üstünlük kimi deyil, qarşılıqlı fayda mexanizmi kimi təqdim edir.

Martın 3-də Bakıda keçirilən iclasların siyasi-iqtisadi məzmunu aydındır: Azərbaycan enerji təhlükəsizliyində həm resurs, həm tranzit, həm investor, həm də tərəfdaş modelini paralel şəkildə inkişaf etdirir. Mövcud reallıq göstərir ki, enerji sektoru ölkənin xarici siyasətinin mühüm dayağı, iqtisadiyyatının isə sabitlik sütunudur. Bakıdan verilən mesaj isə sadədir: strateji planlama, müqavilə intizamı və şaxələndirmə prinsipi üzərində qurulan enerji siyasəti davamlı inkişafın əsas təminatıdır.

David İbramxəlilov,
YAP Qusar rayon təşkilatının sədri