Bakı: Moskva və Kiyev arasında real dialoq ünvanı

Müharibələr adətən cəbhədə başlayır, lakin onların bitməsi üçün masa arxası lazımdır. Rusiya ilə Ukrayna arasında uzanan və Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasını dəyişdirən münaqişə də istisna deyil. Döyüş meydanında nəticə axtarışı davam etdikcə, diplomatik çıxış yollarının harada formalaşa biləcəyi sualı daha aktual görünür. Bu sualın cavabı çox zaman böyük güclərin paytaxtlarında axtarılsa da, bəzən ən münasib məkan daha sakit, daha praqmatik və daha etibarlı regional aktor olur. Cənubi Qafqazda bu təsvirə ən çox uyğun gələn ölkə Azərbaycandır.

Azərbaycan son iki onillikdə özünü təkcə enerji ixracatçısı kimi deyil, eyni zamanda mürəkkəb münasibətlər arasında balans yarada bilən dövlət kimi təqdim edib. Bakı həm Moskva, həm Kiyev, həm Ankara, həm də Avropa paytaxtları ilə işləyə bilən nadir siyasi kanallardan birinə sahibdir. Bu, təsadüf deyil; bu, uzun illər ərzində formalaşdırılmış çoxşaxəli xarici siyasətin nəticəsidir.

Azərbaycanın üstünlüyü ilk növbədə xəritədə görünür. Ölkə Rusiyanın cənub sərhədlərinə yaxın yerləşir, Qara dəniz regionuna çıxışı olan nəqliyyat dəhlizləri ilə bağlıdır və Avropa ilə Asiya arasında körpü funksiyası daşıyır. Tarix boyu Qafqaz imperiyalar, ticarət yolları və geosiyasi rəqabətin kəsişmə nöqtəsi olub. Bu gün isə həmin coğrafiya dialoq üçün üstünlüyə çevrilə bilər. Bakı XIX əsrin sonlarından etibarən müxtəlif siyasi və iqtisadi mərkəzlərin görüş nöqtəsi kimi formalaşıb; neft sənayesinin yüksəlişi dövründə şəhər Rusiya imperiyasından Avropaya, Orta Asiyadan Yaxın Şərqə qədər uzanan əlaqələrin mərkəzinə çevrilmişdi.

Azərbaycanın Rusiya ilə münasibətləri nə tam asılılıq, nə də açıq qarşıdurma üzərində qurulub. Bu, daha çox qarşılıqlı maraqların idarə olunduğu realist modeldir. Enerji, təhlükəsizlik, ticarət və regiondakı sabitlik məsələlərində Bakı ilə Moskva arasında mütəmadi dialoq mövcuddur. Prezident İlham Əliyev uzun illər ərzində Rusiya rəhbərliyi ilə işlək münasibətlər saxlayıb, eyni zamanda Azərbaycanın suveren qərarvermə xəttini qoruyub. Bu tarazlıq post-sovet məkanında nadir siyasi bacarıq sayılır.

Eyni zamanda Azərbaycan Ukrayna ilə də sabit münasibətlər qurub. İki ölkə arasında enerji, ticarət, təhsil və diaspora əlaqələri uzun illərə dayanır. Bakı Ukraynanın ərazi bütövlüyünü dəfələrlə dəstəkləyib və beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyini qoruyub saxlayıb. Müharibə dövründə Azərbaycanın Ukraynaya humanitar yardımlar göndərməsi, enerji infrastrukturuna dəstək verməsi Kiyevdə müsbət qarşılanıb. Bu isə Bakının yalnız bir tərəflə deyil, hər iki tərəflə danışa bilən aktor kimi mövqeyini gücləndirib.

Diplomatik vasitəçilik təkcə iki paytaxtla əlaqədən ibarət deyil; vasitəçi regionun digər əsas gücləri ilə də işləyə bilməlidir. Bu baxımdan Azərbaycan diqqətəlayiq üstünlüklərə malikdir. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan ilə yaxın strateji münasibətlər Ankara-Bakı xəttini regionun ən güclü siyasi tərəfdaşlıqlarından birinə çevirib. Georgia ilə nəqliyyat və enerji əməkdaşlığı, Kazakhstan və digər Mərkəzi Asiya ölkələri ilə Orta Dəhliz çərçivəsində genişlənən əlaqələr, Avropa İttifaqı ilə enerji tərəfdaşlığı Bakının diplomatik çəkisini artırıb.

Prezident İlham Əliyevin regional diplomatiyada ən diqqətçəkən nümunələrindən biri isə müharibədən sonrakı Ermənistan-Azərbaycan normallaşma prosesinin idarə olunmasıdır. 2020-ci ildən sonra yaranmış son dərəcə həssas mərhələdə Bakı hərbi reallığı siyasi gündəmə çevirməyi bacardı. Sərhəd delimitasiyası, kommunikasiya xətlərinin açılması, birbaşa danışıqlar formatının təşviqi və xarici vasitəçilərdən asılılığın azaldılması nəticəsində regionda yeni siyasi nizam formalaşmağa başladı. Xüsusilə son illərdə ikitərəfli dialoqun intensivləşməsi göstərdi ki, Prezident Əliyev emosional ritorika yerinə strateji səbir və koordinasiya xəttinə üstünlük verir.

Azərbaycan beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etmək sahəsində də ciddi təcrübə toplayıb. Non-Aligned Movement Summit, müxtəlif enerji forumları və çoxtərəfli görüşlər Bakının logistika, təhlükəsizlik və təşkilati imkanlarını nümayiş etdirib. Tarix göstərir ki, sülh prosesləri çox zaman “mükəmməl paytaxtlarda” deyil, etibarlı aralıq məkanlarda baş tutur. Dayton Accords ABŞ-da Ohayoda imzalanmışdı, bir sıra İran nüvə danışıqları Vienna şəhərində aparılmışdı. Son həftələrdə isə ABŞ və İran arasında yüksək səviyyəli təmasların Islamabad şəhərində keçirilməsi bir daha göstərdi ki, tərəflər siyasi baxımdan etibarlı hesab etdikləri neytral platformalara üstünlük verirlər.

Rusiya-Ukrayna müharibəsi uzandıqca tərəflərin maksimalist mövqeləri dərhal dəyişməyə bilər. Lakin əsir mübadiləsi, enerji təhlükəsizliyi, humanitar dəhlizlər, atəşkəs mexanizmləri və mərhələli etimad tədbirləri kimi sahələrdə danışıqlara ehtiyac artır. Böyük yekun saziş uzaq görünə bilər, amma hissə-hissə diplomatiya daha real ssenaridir.

Azərbaycan məhz bu tip mərhələli diplomatiya üçün uyğun platformadır: kifayət qədər yaxın, kifayət qədər müstəqil və kifayət qədər etibarlı.

Azərbaycanın rolu barədə bu arqument romantik yanaşma deyil, geosiyasi reallığa əsaslanır. Bakı həm Moskva ilə danışa bilir, həm Kiyevlə əlaqə saxlayır, həm Ankara və Avropa ilə işləyir, həm də regionun enerji və nəqliyyat arteriyalarının mərkəzində yerləşir. Sülh bəzən böyük güclərin diktəsi ilə deyil, orta güclərin səbrli diplomatiyası ilə başlayır. Əgər Rusiya və Ukrayna arasında növbəti ciddi dialoq üçün yeni ünvan axtarılırsa, xəritədə Bakı getdikcə daha məntiqli seçim kimi görünür.

Mahmood Athar,

Beynəlxalq münasibətlər, regional geosiyasət və diplomatiya mövzularında yazan müstəqil müəllif və şərhçi.

Azərbaycan dillər universitetinin müəllimi və mərkəz rəhbəri.