Bakıdan Türk dünyasına mənəvi mesaj

Bakıda Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Müsəlman dini liderlərinin 7-ci Görüşünün keçirilməsi ilk baxışdan dini xarakterli beynəlxalq tədbir təsiri bağışlasa da, prosesin arxasında daha geniş siyasi, geosiyasi və diplomatik məzmun dayanır. 40-a yaxın ölkədən, 18 beynəlxalq təşkilat və mərkəzdən təxminən 200 din xadiminin bir araya gəlməsi Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı çoxistiqamətli diplomatiyanın mühüm elementlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.

Əslində məsələ yalnız dini liderlərin Bakıda toplanmasından ibarət deyil. Burada əsas sual Azərbaycanın niyə məhz belə bir platformanın növbəti toplantısına ev sahibliyi etməsidir. Cavab isə Azərbaycanın özünü son illərdə yalnız Cənubi Qafqazın siyasi aktoru kimi deyil, Türk dünyası ilə İslam dünyası arasında əlaqələndirici mərkəz kimi təqdim etməsində axtarılmalıdır.

Müasir beynəlxalq münasibətlərdə dövlətlər arasında əlaqələr artıq yalnız prezidentlər, parlamentlər və hökumətlər səviyyəsində qurulmur. Dini, mədəni və humanitar diplomatiya da dövlətlərin xarici siyasət alətlərindən birinə çevrilib.

Bu baxımdan TDT məkanında müsəlman dini qurumları arasında institusional əməkdaşlığın gücləndirilməsi ayrıca əhəmiyyət daşıyır. TDT-nin özünün məlumatına görə, may ayında Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə ilə təşkilatın baş katibi Kubanıçbek Omuralıyev arasında keçirilən görüşdə məhz dini məsələlər üzrə daha koordinasiyalı yanaşmaların formalaşdırılması və Müsəlman Dini İdarələri rəhbərləri Şurasının Fətva Komitəsinin fəaliyyətinin gücləndirilməsi müzakirə olunub.

Bu detal əslində toplantının mahiyyətini anlamaq üçün açar rolunu oynayır.

Söhbət ayrı-ayrı ölkələrin din xadimlərinin sadəcə fikir mübadiləsindən yox, gələcəkdə ortaq dini yanaşmaların, sosial-mənəvi siyasətə dair mövqelərin və cəmiyyətlərarası əməkdaşlıq mexanizmlərinin formalaşdırılmasından gedir.

Yəni dini diplomatiya tədricən institusional xarakter alır.

Azərbaycanın rolu niyə xüsusi diqqət çəkir?

Azərbaycanın bu prosesdəki mövqeyi bir neçə istiqamətdə fərqlənir.

Birincisi, Azərbaycan həm Türk dünyasının mühüm siyasi aktorlarından biridir, həm də müsəlman ölkəsidir. Bununla yanaşı, Bakı öz xarici siyasətində dini qarşıdurma və radikalizm üzərindən deyil, tolerantlıq, multikulturalizm və dinlərarası dialoq üzərindən xüsusi siyasi model formalaşdırmağa çalışır.

Bu model Azərbaycanın özünü Türk və İslam dünyasına təqdim etməsində mühüm üstünlük yaradır.

Bakıda dini liderlərin proqramına Seyid Yəhya Bakuvi irsinin daxil edilməsi də təsadüfi deyil. İştirakçıların Şirvanşahlar Sarayında Seyid Yəhya Bakuvinin məqbərəsini ziyarət etməsi Azərbaycanın dini-mədəni irsinin Türk və İslam dünyasının ümumi tarixi kontekstinə yerləşdirilməsi baxımından simvolik məna daşıyır.

Beləliklə, Azərbaycan qonaqlara yalnız müasir Bakını deyil, əsrlər boyu İslam elminin, fəlsəfəsinin və sufizminin mühüm mərkəzlərindən biri olmuş ölkəni də təqdim edir.

Bu, əslində mədəni diplomatiyadır.

“Azərbaycan modeli”nin təqdimatı

Tədbir iştirakçılarının Tolerantlıq Evini ziyarət etməsi isə daha bir mühüm mesaj verir.

Azərbaycan uzun müddətdir beynəlxalq platformalarda özünü müxtəlif dini icmaların birgəyaşayış təcrübəsinə malik ölkə kimi təqdim edir. Bakıda İslam, xristianlıq və yəhudilik daxil olmaqla müxtəlif dini ənənələrin bir arada nümayiş etdirilməsi də bu siyasətin davamıdır.

Bu yanaşmanın siyasi əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, Azərbaycan özünün İslam dünyasındakı mövqeyini dini qarşıdurma üzərində deyil, dialoq və birgəyaşayış modeli üzərində qurmağa çalışır.

Bu, xüsusilə beynəlxalq münasibətlərdə din faktorunun getdikcə daha çox istifadə edildiyi bir dövrdə Bakının əlində əlavə diplomatik alət yaradır.

Bakıdan Ağdama: mesajın coğrafiyası da təsadüfi deyil

Tədbirin yalnız Bakıda keçirilməməsi, proqramın Ağdamı da əhatə etməsi xüsusi siyasi məna daşıyır. Görüşün sentyabrın 14-16-da Bakı və Ağdamda keçirilməsi nəzərdə tutulub.

Burada artıq söhbət yalnız dini diplomatiyadan getmir.

Ağdam Azərbaycanın 2020-ci il müharibəsindən sonra azad edilmiş ərazilərində həyata keçirdiyi bərpa və quruculuq siyasətinin ən mühüm simvollarından biridir. Buna görə də xarici dini liderlərin Ağdama səfəri onlara Azərbaycanın postmüharibə reallığını birbaşa yerində görmək imkanı yaradır.

Başqa sözlə, Bakı qonaqlara diplomatik mesajı paytaxtdan verir, Ağdam isə həmin mesajın siyasi və tarixi davamını nümayiş etdirir.

Burada Azərbaycanın yanaşması kifayət qədər aydındır: müharibədən sonrakı mərhələni dağıntı, qarşıdurma və revanş üzərində deyil, yenidənqurma, sülh və birgəyaşayış üzərində qurmaq.

Bu mənada dini liderlərin Ağdama səfəri yalnız protokol xarakterli gediş deyil, Azərbaycanın postmünaqişə diplomatiyasının bir hissəsi kimi də oxuna bilər.

Türk dünyası üçün dini platforma niyə lazımdır?

TDT son illərdə yalnız siyasi və iqtisadi təşkilat olmaq istiqamətində inkişaf etmir. Təşkilatın gündəliyində təhsil, mədəniyyət, nəqliyyat, enerji, rəqəmsallaşma, humanitar əlaqələr və digər sahələrlə yanaşı, dini və mənəvi əməkdaşlığın da institusional çərçivəyə salınması müşahidə olunur.

2026-cı ilin iyununda Şuşada TDT-yə üzv dövlətlərin dini məsələlər üzrə məsul dövlət qurumlarının rəhbərlərinin ilk görüşünün keçirilməsi də bu prosesin daha geniş xarakter aldığını göstərir.

Bu baxımdan 7-ci görüşü ayrıca hadisə kimi deyil, son illərdə formalaşan daha böyük prosesin növbəti mərhələsi kimi qiymətləndirmək mümkündür.

Burada əsas məsələ ortaq din yaratmaq deyil. Əsas məqsəd müxtəlif türk dövlətlərində mövcud olan dini institutlar arasında əlaqələndirməni artırmaq, radikalizmə qarşı ortaq mövqeləri gücləndirmək, ailə və sosial dəyərlər kimi məsələlərdə təcrübə mübadiləsi aparmaq və dini liderlərin ictimai proseslərdə konstruktiv rolunu artırmaqdır.

TDT rəhbərliyi ilə QMİ arasında əvvəlki görüşlərdə ailə institutunun qorunması, nikahların təşviqi və ailə quruculuğunun qarşısındakı çağırışlar da gündəmə gətirilib.

Bu isə göstərir ki, dini əməkdaşlıq artıq yalnız məscid və ibadət məsələləri ilə məhdudlaşmır.

Azərbaycanın geosiyasi üstünlüyü

Azərbaycanın bu platformadakı əsas üstünlüyü onun eyni vaxtda bir neçə siyasi-mədəni məkanın üzvü və tərəfdaşı olmasıdır.

Bakı bir tərəfdən Türk Dövlətləri Təşkilatının fəal iştirakçısıdır, digər tərəfdən İslam dünyası ilə sıx əlaqələrə malikdir. Bununla yanaşı, Azərbaycan Avropa, Rusiya, Yaxın Şərq və digər regional aktorlarla da paralel münasibətlər saxlayır.

Bu səbəbdən Azərbaycan üçün dini diplomatiyanın əhəmiyyəti yalnız TDT daxilində əməkdaşlıqla məhdudlaşmır.

Bakı özünü Türk dünyası – İslam dünyası – Qafqaz – Avropa arasında kommunikasiya və dialoq məkanı kimi təqdim etmək imkanını genişləndirir.

Azərbaycanın müxtəlif dini konfessiyaların nümayəndələri ilə birgə tədbirlər keçirməsi də bu siyasətin tərkib hissəsidir. 2024-cü ildə Azərbaycandakı müsəlman, pravoslav, katolik, yəhudi və Alban-Udi dini icmalarının rəhbərlərinin də iştirak etdiyi beynəlxalq dini platformalar bu xəttin artıq sistemli xarakter aldığını göstərir.

Bakının verdiyi əsas mesaj

Bu görüşün siyasi baxımdan ən mühüm nəticələrindən biri Azərbaycanın Türk dünyasına verdiyi mesajdır:

Türk dövlətləri arasında inteqrasiya yalnız iqtisadi və siyasi əməkdaşlıqla kifayətlənməməlidir. Bu inteqrasiyanın mənəvi, mədəni və humanitar dayaqları da olmalıdır.

Azərbaycan isə həmin prosesdə özünü sadəcə iştirakçı kimi deyil, platforma yaradan ölkələrdən biri kimi göstərir.

Bakı görüşünün 40-a yaxın ölkəni və 18 beynəlxalq təşkilatı əhatə etməsi də tədbirin yalnız TDT ölkələri çərçivəsində qapalı formatda olmadığını göstərir.

Bu, Azərbaycanın diplomatik imkanlarının genişliyini nümayiş etdirən mühüm göstəricidir.

Qarşıdakı mərhələdə nə dəyişə bilər?

Əgər bu görüşlərin nəticəsi yalnız bəyanatların qəbul edilməsi ilə məhdudlaşmasa, qarşıdakı dövrdə TDT çərçivəsində dini institutların daha koordinasiyalı fəaliyyətinin şahidi ola bilərik.

Buraya ortaq dini və sosial layihələr, ailə institutunun qorunması ilə bağlı proqramlar, dini maarifləndirmə, radikalizm və ekstremizmin qarşısının alınması, gənclərlə iş, dini təhsil və dinlərarası dialoq istiqamətləri daxil ola bilər.

Azərbaycan üçün isə əsas məsələ bu prosesdə özünün formalaşdırdığı tolerantlıq və multikulturalizm modelini Türk dünyasının daha geniş platformasına çıxarmaqdır.

Əgər Bakı bunu bacararsa, ölkənin TDT daxilində rolu yalnız siyasi və iqtisadi koordinasiya ilə ölçülməyəcək. Azərbaycan həm də Türk dünyasının mədəni və mənəvi diplomatiyasının əsas mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər.

Nəticə etibarilə, Bakıda keçirilən 7-ci görüşü sadəcə dini liderlərin toplantısı kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Bu tədbir Türk dünyasında inteqrasiyanın yeni mərhələyə keçməsinin, dini institutların beynəlxalq münasibətlərdə artan rolunun və Azərbaycanın özünü regional dialoq mərkəzi kimi möhkəmləndirmək siyasətinin göstəricisidir.

Bakı burada yalnız tədbirə ev sahibliyi edən paytaxt deyil. Azərbaycan özünü Türk dünyası ilə İslam dünyası arasında əlaqələndirici platforma, dini diplomatiya üçün etibarlı məkan və postmünaqişə dövründə sülh, tolerantlıq və quruculuq mesajlarının təqdim edildiyi siyasi mərkəz kimi göstərməyə çalışır.

Məhz bu baxımdan 200-ə yaxın dini liderin Bakıda toplanması dini hadisədən daha çox, Azərbaycanın son illərdə apardığı çoxşaxəli xarici siyasətin mühüm elementlərindən biri kimi diqqət çəkir.

Əli Hüseynov