Bank kreditlərinin faiz dərəcələrinə təsir edən amillər

Müəllif: Şəbnəm İbrahimxəlilova,Banco.az

Bankdan kredit götürmək istəyən insanlar adətən ilk növbədə faiz dərəcəsinə diqqət yetirirlər. Eyni məbləğdə kredit üçün bir bank daha aşağı, digəri isə daha yüksək faiz təklif edə bilər. Bunun səbəbi bankların kredit faizlərini müəyyən edərkən müxtəlif iqtisadi və maliyyə amillərini nəzərə almalarıdır. Bank üçün kredit yalnız müştəriyə pul vermək deyil, həm də həmin vəsaiti geri qaytarmaq və gəlir əldə etmək deməkdir. Buna görə də kredit faizləri bankın xərclərindən, müştərinin maliyyə vəziyyətindən və iqtisadi şəraitdən asılı olaraq dəyişir.

Kredit faizlərinə təsir edən əsas amillərdən biri bankın maliyyə vəsaitini cəlb etmə xərcləridir. Banklar kredit vermək üçün istifadə etdikləri vəsaiti əsasən müştərilərin əmanətləri, digər maliyyələşmə mənbələri və öz kapitalı hesabına formalaşdırırlar. Məsələn, bank müştərilərdən əmanət qəbul etdikdə onlara müəyyən faiz ödəyir. Daha sonra həmin vəsaitin bir hissəsini kredit şəklində başqa müştərilərə təqdim edir. Bankın kreditlərdən əldə etdiyi gəlir həm əmanətlər üzrə faizləri, həm də işçilərin əməkhaqqı, texnologiya və digər əməliyyat xərclərini qarşılamağa kömək edir. Buna görə də bankın maliyyələşmə xərcləri artdıqda kredit faizlərinin yüksəlməsi ehtimalı da artır.

Digər mühüm amil Mərkəzi Bankın pul siyasəti və ölkədəki iqtisadi vəziyyətdir. Mərkəzi Bankın müəyyən etdiyi uçot dərəcəsi maliyyə bazarındakı faizlərə təsir göstərən göstəricilərdən biridir. Uçot dərəcəsi dəyişdikdə bankların maliyyələşmə şərtlərinə və kredit təkliflərinə də təsir edə bilər. Bununla belə, kommersiya banklarının kredit faizləri yalnız bu göstəricidən asılı deyil. Məsələn, Beynəlxalq Valyuta Fondunun Azərbaycan iqtisadiyyatı ilə bağlı hesabatlarında bank kreditlərinin faizlərinə maliyyələşmə xərcləri, risklər və digər iqtisadi amillərin də təsir göstərdiyi qeyd olunur. Bu səbəbdən Mərkəzi Bankın uçot dərəcəsi azaldıqda belə, bütün kreditlərin faizləri mütləq aşağı düşmür.

Banklar kredit verərkən müştərinin maliyyə vəziyyətini də qiymətləndirirlər. Buraya şəxsin aylıq gəliri, iş yerindəki sabitliyi, mövcud borcları və əvvəlki kredit ödənişləri daxildir. Əgər müştərinin sabit gəliri varsa və əvvəlki kreditlərini vaxtında ödəyibsə, bank onun borcu qaytarmaq imkanını daha yüksək qiymətləndirə bilər. Əksinə, gəlirləri qeyri-sabit olan və ya əvvəlki kreditlərində gecikmələrə yol vermiş şəxslər bank üçün daha riskli müştəri hesab oluna bilərlər. Belə hallarda kreditin verilməsi və faiz dərəcəsinin müəyyənləşdirilməsi zamanı daha ehtiyatlı yanaşma tətbiq edilə bilər. Bununla belə, yaxşı kredit tarixçəsi olan hər bir müştərinin mütləq daha aşağı faiz alacağına zəmanət yoxdur.

Kreditin məbləği, müddəti və təminatı da faiz dərəcəsinə təsir edə bilər. Məsələn, daşınmaz əmlak girovu ilə verilən kreditlərdə bankın riskini azaldan təminat mövcud olur. Bu, müəyyən hallarda daha aşağı faiz təklif edilməsinə imkan yarada bilər. Girovsuz kreditlərdə isə bank borcun qaytarılmaması riskini əsasən müştərinin gəlirlərinə və kredit tarixçəsinə əsasən qiymətləndirir. Kreditin müddəti uzandıqda bankın vəsaiti daha uzun müddətə bağlanır və gələcək iqtisadi dəyişikliklərə məruz qalma ehtimalı artır. Buna görə də kreditin müddəti və təminat şərtləri də faizlərin müəyyən edilməsində nəzərə alınır.

Banklar arasındakı rəqabət də kredit faizlərinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Müştəriləri cəlb etmək istəyən banklar müəyyən dövrlərdə faiz endirimləri, komissiyasız kreditlər və xüsusi kampaniyalar təqdim edə bilərlər. Məsələn, bir bank əməkhaqqı kartı həmin bankda olan müştərilərə xüsusi kredit şərtləri təklif edə bilər. Belə kampaniyalar müştərilər üçün daha sərfəli imkanlar yaratsa da, kredit götürərkən yalnız reklamda göstərilən faiz dərəcəsinə əsaslanmaq düzgün deyil. Komissiyalar, sığorta xərcləri və digər ödənişlər də nəzərə alınmalıdır.

Azərbaycandakı bankların kredit təklifləri bu fərqləri daha aydın göstərir. Məsələn, ABB, Unibank və AccessBank nağd kreditlər üzrə fərqli faiz dərəcələri və şərtlər təqdim edirlər. Bu fərqlər bankların maliyyələşmə xərcləri, kredit siyasəti, müştəri qrupları və risk qiymətləndirməsi ilə əlaqəli ola bilər. Hətta eyni bankda müraciət edən iki müştəriyə fərqli şərtlər təklif oluna bilər. Çünki onların gəlirləri, iş stajı, kredit tarixçəsi və ödəmə imkanları eyni olmaya bilər. Bankların rəsmi saytlarında göstərilən minimum faiz dərəcəsi bütün müştərilərə tətbiq olunan yekun faiz demək deyil.

Kredit seçərkən diqqət yetirilməli əsas məqamlardan biri də faktiki illik faiz dərəcəsidir (FİFD). Bu göstərici kreditin faizini və tətbiq olunan müvafiq əlavə xərcləri nəzərə alaraq borclanmanın ümumi xərcini daha dolğun göstərir. Məsələn, bir bank daha aşağı faiz təklif etsə də, komissiya və digər ödənişlər səbəbindən həmin kreditin ümumi dəyəri başqa bankın təklifindən yüksək ola bilər. Buna görə kredit götürməzdən əvvəl aylıq ödənişi, ümumi qaytarılacaq məbləği və FİFD göstəricisini müqayisə etmək vacibdir.