Benzin böhranı: İranı iqtisadi modelini dəyişdirməyə məcburdur

Mərkəzi paradoks: dünyanın ən böyük neft güclərindən biri benzin çatışmazlığı yaşayır

8 sentyabr gecə yarısından etibarən İranda benzinin qiyməti yanacaq kartı limiti tükəndikdən sonra tətbiq olunan üçüncü, sözdə “pulsuz tarif” çərçivəsində ikiqat artıb. Əvvəllər litri 50.000 rial idi, indi isə 100.000 rialdır. İlk iki tarif dəyişməz olaraq qaldı: litri 15.000 və 30.000 rial. Formal olaraq Tehran üç qiymət səviyyəsindən yalnız birini dəyişdirdi, amma əslində bütün yanacaq subsidiyası modelinə yenidən baxmaq üçün daha bir addım atdı.

Yeni tarif ayda 110 litr limit aşıldıqdan sonra tətbiq olunur və istehlakçıların təxminən 15%-nə təsir edəcəyi təxmin edilir. 2019-cu ilin şok islahatlarından fərqli olaraq, hakimiyyət orqanları hər kəs üçün benzinin qiymətini qaldırmır, limitdən artıq istehlak edənlər üçün qiyməti artırır. Bu, onlara əksəriyyət üçün güzəştli tarifləri saxlamağa imkan verir və eyni zamanda, yanacağa qənaət etmək üçün stimul yaradır.

Lakin problem benzindən daha da irəli gedir. İran dövlətin onilliklər boyu qiymətləri süni şəkildə aşağı saxladığı, əhalinin bəzi iqtisadi xərclərini kütləvi subsidiyalar vasitəsilə kompensasiya etdiyi bir modelin nəticələri ilə üzləşir. Bu sistem sosial yükləri azaldır, eyni zamanda, tələbi təhrif edir, həddindən artıq istehlakı təşviq edir və dövlət xərclərini artırır.

Mərkəzi paradoks buradan qaynaqlanır: dünyanın ən böyük neft güclərindən biri benzin çatışmazlığı yaşayır. Səbəb xammalın çatışmazlığı deyil, sanksiyaların, məhdud investisiyaların, neft emalı zavodlarının modernləşdirilməsindəki problemlərin və yüksək daxili tələbatın kombinasiyasıdır. Nəqliyyat vasitələri parkının əhəmiyyətli bir hissəsi aşağı yanacaq səmərəliliyi ilə xarakterizə olunur və onilliklər ərzində ucuz benzin bu strukturu dəyişdirmək üçün demək olar ki, heç bir stimul yaratmayıb.

Son aylarda daxili istehlak gündə təxminən 145 milyon litrə çatıb, istehsal isə təxminən 122 milyon litr təşkil edir. Təklif və tələb arasındakı fərq subsidiyalı yanacağı sosial siyasət alətindən sistem çatışmazlığı mənbəyinə çevirir. Qaçaqmalçılıq əlavə amil olaraq qalır: benzinin daxili və xarici qiymətləri arasındakı böyük fərq qanunsuz ixrac üçün davamlı bir stimul yaradır və dövlət subsidiyalarının bir hissəsini vasitəçilər üçün mənfəətə çevirir.

Buna görə də Tehran ucuz yanacaq siyasətindən resursun daha rasional paylanmasına keçmək məcburiyyətində qalır. İranın Birinci vitse-prezidenti Məhəmməd Rza Arif qiymət sisteminin yenidən qurulması çərçivəsində idxal benzininə subsidiyaları tədricən ləğv etmək niyyətində olduğunu açıqladı. Bu, sadəcə tarifi artırmaqdan daha böyük bir prosesə işarə edir.

İdeal olaraq, belə bir islahat bir əmtəəyə subsidiya verməkdən fərdləri dəstəkləməyə keçidi əhatə edərdi. Universal olaraq əlverişli benzin, həqiqətən sosial yardıma ehtiyacı olanlar və həddindən artıq yanacaq istehlak edənlər üçün əlçatan olardı. Ünvanlı dəstək ən həssas qrupları qoruyacaq və resursdan həddindən artıq istifadə etmək stimulunu aradan qaldıracaq. Lakin belə bir keçid, xüsusən də yüksək inflyasiya və alıcılıq qabiliyyətinin azalması kontekstində, işləyən kompensasiya mexanizmi və dövlətə etibar tələb edir.

Lakin iqtisadi zərurət siyasi risklə toqquşur. Ucuz benzin uzun müddətdir ki, dövlətlə əhali arasında danışılmamış sosial müqavilənin bir hissəsidir, buna görə də tarif dəyişiklikləri müntəzəm qiymət artımlarından daha ağrılı şəkildə qəbul edilir. 2019-cu ilin noyabr ayındakı təcrübə bunu təsdiqlədi: yanacaq qiymətlərinin kəskin artması genişmiqyaslı etirazlara səbəb oldu, bundan sonra hakimiyyət onları yatırmaq üçün güc tətbiq etdi. Məhz buna görə də hazırkı plan son dərəcə ehtiyatlı görünür: Tehran əvvəlcə yalnız ən intensiv istehlakçılar üçün qiymətləri qaldırır və ictimai reaksiyanı sınaqdan keçirir.

Lakin bu hədəflənmiş tədbir daha geniş nəticələri aradan qaldırmır. Yanacaq qiymətlərinin artması nəqliyyat və logistika xərclərini artırır ki, bu da sonradan mal və xidmətlərin qiymətlərində əks oluna bilər. İnflyasiya təxminən 67% olduğu halda, bu təsir üçüncü tarifdən birbaşa təsirlənən əhalinin 15%-ni xeyli əhatə edə bilər.

Eyni zamanda, daxili problemləri İranın xarici siyasətindən ayırmaq getdikcə çətinləşir. Sanksiyalar, neft ixracına qoyulan məhdudiyyətlər, valyuta çatışmazlığı və investisiya və texnologiyaya çıxış problemləri dövlətin daxili balanssızlığı xarici gəlirlərlə kompensasiya etmək qabiliyyətini azaldır. Nəticədə, iqtisadi səmərəsizlik təkcə büdcə məsələsi deyil, həm də milli dayanıqlılıq amili halına gəlir.

Tehran üçün bu, fundamental bir çətinlikdir. Ölkə xarici siyasətdə müstəqilliyini qorumağa, ABŞ təzyiqinə müqavimət göstərməyə və regionda təsirini qorumağa çalışır. Lakin səmərəsiz subsidiyaların davamlı maliyyələşdirilməsi o deməkdir ki, əhəmiyyətli resurslar özü kəsir yaradan bir modeli qorumağa xərclənir. İranın xarici iqtisadi məkanı nə qədər az olarsa, belə bir siyasətin dəyəri bir o qədər yüksək olar.

Buna görə də, iqtisadi islahatlar tədricən xarici siyasət strategiyasının elementinə çevrilir. Tehran səmərəsiz subsidiyaları azaltmalı, enerji səmərəliliyini artırmalı, neft emalını modernləşdirməli və nəqliyyat sistemini təkmilləşdirməlidir.

Söhbət təkcə büdcə xərclərinin azaldılmasından getmir. Onlar iqtisadiyyatın sanksiyalara qarşı dayanıqlığını artırmalı və dövlətin xarici oyunçuların qərarlarından asılılığını azaltmalıdır.

Eyni zamanda, İran daxili bazarından kənarda iqtisadi manevr imkanlarını genişləndirməlidir. Burada Azərbaycanla da daxil olmaqla regional əlaqələr getdikcə daha vacib hala gəlir. Bu, təkcə sərhədyanı ticarətə deyil, həm də enerji və infrastruktur sahələrinə aiddir. Sentyabrın əvvəlində Bakı və Tehran yenidən neft-qaz sektorunda əməkdaşlıq, tranzit layihələri və nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı məsələlərini müzakirə etdilər. Eyni zamanda, daha geniş enerji əməkdaşlığına maraq qalır: Azərbaycan vasitəsilə İran Rusiya ilə regional elektrik enerjisi mübadiləsi şəbəkəsinin formalaşmasında iştirak edə bilər.

Tehran üçün bu, sanksiyalar təzyiqi qarşısında xüsusilə vacibdir. Qlobal bazarlara, kapitala və maliyyə infrastrukturuna çıxış nə qədər çətinləşərsə, regional iqtisadi marşrutlar bir o qədər dəyərli olur. Azərbaycan bu çərçivədə İran üçün qlobal bazarları əvəz edə bilməz, lakin bu, onun enerji və nəqliyyat uyğunlaşmasının bir elementi ola bilər. Şimal marşrutunu inkişaf etdirməklə Tehran tranzit, enerji mübadiləsi və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi üçün əlavə imkanlar qazanır.

Bu mənada daxili islahatlar və regional inteqrasiya eyni prosesin bir hissəsidir. İran daxili olaraq səmərəsiz istehlakı azaltmağa məcburdur, xaricdə isə ticarət, tranzit və enerji əməkdaşlığı üçün yeni imkanlar axtarır. Bu, artıq benzin çatışmazlığına müvəqqəti cavab deyil, iqtisadi modeli daha sərt xarici şərtlərə uyğunlaşdırmaq cəhdidir.

Lakin qiymətlərin artırılması özü-özlüyündə islahat deyil. Əgər hökumət enerji sektorunu, nəqliyyatı, nəqliyyat vasitələri parkını və ya sosial dəstək sistemini dəyişdirmədən sadəcə qıtlığın xərclərini əhaliyə yönəltsə, böhranın səbəblərini aradan qaldırmadan əlavə inflyasiya ilə üzləşəcək. Üstəlik, subsidiyaların həddindən artıq kəskin şəkildə azaldılması istehlakçı tələbinə zərər verə və sosial narazılığı artıra bilər.

Buna görə də, növbəti mərhələ mövcud artımdan xeyli vacib olacaq. Bu, 110 litrlik limitin azaldılmasını, ikinci tarifi dəyişdirməyi və idxal olunan yanacağa subsidiyaların daha da məhdudlaşdırılmasını əhatə edə bilər. Bu, əsas siyasi dönüş nöqtəsidir. Əsasən artıq istehlak daha bahalaşsa da, nəticələri idarəolunandır. Lakin artım kütləvi istehlakçılara təsir etməyə başlasa, iqtisadi islahatlar hakimiyyət üçün daha ciddi bir sınaq olacaq.

İran uzun müddətdir nisbi sosial sabitliyi təmin edən, eyni zamanda, struktur balanssızlıqları toplayan bir modeli dəyişdirmək zərurəti ilə üzləşir. Xarici təzyiq bu prosesi yalnız sürətləndirir: dövlət əvvəlki daxili subsidiya səviyyəsini maliyyələşdirmək qabiliyyətini itirir və köhnə sistemin saxlanması xərcləri daim artır.

Buna görə də üçüncü tarifin ikiqat artırılması bir neçə istiqamətdə bir sınaq kimi qəbul edilməlidir. İqtisadi sahədə dövlətin səmərəsiz istehlakı və büdcə yükünü azalda bilib-bilmədiyini yoxlayacaq. Sosial sahədə isə ən həssas qruplar üçün artan xərcləri kompensasiya edəcək. Xarici siyasətdə isə Tehranın müstəqil kursunu qorumaq üçün iqtisadi dayanıqlılığının olub-olmadığını yoxlayacaq.

Bu halda benzin sadəcə bir simptomdur. Əsl sual İranın daimi subsidiyalar iqtisadiyyatından daxili resursların daha səmərəli istifadə edildiyi və regional əlaqələrin iqtisadi məkanı genişləndirdiyi bir modelə keçə bilib-bilməcəyidir? Əgər Tehran bu yenidənqurmanı başqa bir sosial çevrilmə olmadan həyata keçirə bilsə, mövcud artım böhranın başlanğıcı deyil, daha dərin iqtisadi transformasiyanın ilk əlaməti olacaq.

Müəllif: Zaur Nurməmmədov