Icma.az
close
up
RU
Beynəlxalq konvensiyaların süqutu: imzalar artıq bombalardan qorumur

Beynəlxalq konvensiyaların süqutu: imzalar artıq bombalardan qorumur

Icma.az, Ayna portalından verilən məlumatlara əsaslanaraq xəbər verir.

Beynəlxalq hüququn tam pozulması onun yaradıcıları və təminatçıları - BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri tərəfindən təşviq olunur

Beynəlxalq münasibətlərin müasir arxitekturası dərin bir ekzistensial böhran yaşayır və bunun əsas simptomu beynəlxalq hüququn universal tənzimləyicidən seçici təzyiq və geosiyasi sövdələşmə alətinə çevrilməsidir. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Yalta-Potsdam Sazişləri və BMT Nizamnaməsi əsasında qurulan sistem sərhədlərin toxunulmazlığını, dövlətlərin suveren bərabərliyini və mübahisələrin dinc yolla həllini təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş toxunulmaz bir çərçivə kimi təsəvvür edilmişdi. Lakin yaxın tarix açıq şəkildə göstərdi ki, fundamental müqavilələr və beynəlxalq konvensiyalardakı imzalar yalnız qlobal güc mərkəzlərinin strateji maraqları ilə uyğunlaşdığı müddətcə qüvvədə qalır. Hüquqi normalar imperiya ambisiyaları, böyük dövlətlərin milli təhlükəsizlik narahatlıqları və ya iqtisadi dominantlıqla ziddiyyət təşkil etdikcə, beynəlxalq hüquq qərəzli şəkildə periferiyaya ötürülür və güc hakimiyyətinə yol verilir. Bu proses bəzi dövlətlərə humanitar müdaxilələr və ya “həmvətənlərini qorumaq” adı altında dünya xəritəsini yenidən çəkməyə icazə verilən, digərləri isə xarici geosiyasi oyunların girovuna çevrilən təhlükəli bir "seçici ədalət" presedentinin formalaşmasına gətirib çıxardı.

Beynəlxalq hüququn monolitinin aşınması tədricən, hər biri yeni manipulyativ doktrinaların sınaq meydançasına çevrilən dondurulmuş və qaynar münaqişələr şəbəkəsinin yaradılması yolu ilə baş verdi. Son dövrlərin tarixi təhlili göstərir ki, dövlətlərin ərazi bütövlüyü prinsipinin öz müqəddəratını təyinetmə hüququ lehinə aşınması (və əksinə) həmişə xarici aktorlar tərəfindən təşkil olunub.

Bu yanaşmanın bariz nümunəsi postsovet məkanında 1990-cı illərin əvvəllərində və 2000-ci illərdə baş verən hadisələr idi. Dnestryanı, Abxaziya və Cənubi Osetiya layihələri keçmiş mərkəz tərəfindən yeni müstəqil respublikaları öz geosiyasi təsir dairəsində saxlamaq üçün nəzərdə tutulmuş süni anklavlar kimi qurulmuşdu. Budapeşt Memorandumunu və Helsinki Sazişlərini imzalamaqla və keçmiş SSRİ respublikalarının inzibati sərhədləri daxilində suverenliyini tanımaqla, Moskva əslində onların dövlətçiliyinin altına zaman bombaları yerləşdirirdi. "Həmvətənləri qorumaq" anlayışının istifadəsi və xarici suveren ərazilərdə pasportların paylanması beynəlxalq hüququn faktiki olaraq ləğv edilməsinin hibrid alətinə çevrildi. Nəticədə 2008-ci ildə Gürcüstana qarşı açıq hərbi təcavüzə və 2014-cü ildə başlayan və ümumi müharibəyə çevrilən Ukraynada tammiqyaslı fəlakətə səbəb oldu. Kreml açıq şəkildə nümayiş etdirdi ki, beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlər də daxil olmaqla, istənilən müqavilə və təhlükəsizlik zəmanətləri imperiya məkanını bərpa etməyə çalışarkən dəyərsizdir.

Bu arada, Avrasiya qitəsinin digər ucunda, BMT-nin təsis sənədlərində rəsmi olaraq təsbit edildiyi kimi, beynəlxalq səviyyədə “Vahid Çin”in bir hissəsi kimi tanınan Tayvan ətrafında eyni dərəcədə genişmiqyaslı mübahisə gedir. Lakin Vaşinqton hüquqi dili manipulyasiya edərək, qlobal münaqişənin astanasında tarazlaşaraq Pekinə qarşı mürəkkəb hüquqi və hərbi duel aparır. Keçmişdə imzalanmış və beynəlxalq səviyyədə "Vahid Çin" siyasətini təsdiqləyən birgə kommunikelər indi Amerika tərəfindən qərəzli və dağıdıcı şəkildə şərh olunur. ABŞ rəsmi olaraq Pekinin suverenliyinə meydan oxumasa da, Taypeyi kütləvi şəkildə silahlandırmaq üçün daxili qanunvericiliyindən və ikitərəfli müdafiə öhdəliklərindən istifadə edir. Əslində Vaşinqton bu ayrılmaz Çin ərazisini Asiya-Sakit okean regionunda Çinin süni şəkildə məhdudlaşdırılması üçün batmayan təyyarədaşıyan gəmiyə çevirməyə çalışır. Burada beynəlxalq hüquq Asiyada texnoloji, iqtisadi və hərbi dominantlıq kimi sırf eqoist məqsədlərə çatmaq üçün "status-kvo" və "dinc yolla həll" terminlərini qarışdıran və ümumi qəbul edilmiş qlobal standartlara zidd olaraq Çinin ərazi bütövlüyünü sarsıtmağa çalışan Qərb strateqləri tərəfindən açıq şəkildə təhrif olunur.

Uzun müddətdir davam edən Qarabağ münaqişəsi hüquqi normaların seçmə tətbiqi salnaməsində xüsusi yer tutur və beynəlxalq ictimaiyyətin və onun institutlarının lobbi maraqlarına xidmət etmək üçün otuz il ərzində iflic və seçmə korluq nümayiş etdirə biləcəyinin dərslik nümunəsinə çevrilir. İşğalçı Ermənistan qüvvələrinin beynəlxalq səviyyədə tanınmış Azərbaycan ərazilərindən dərhal və qeyd-şərtsiz çıxarılmasını birmənalı şəkildə tələb edən BMT Təhlükəsizlik Şurasının dörd qətnaməsi onilliklər boyu rəflərdə toz yığırdı. Böyük Qərb dövlətləri və Rusiyanın rəhbərlik etdiyi ATƏT-in Minsk Qrupu faktiki olaraq, işğalı davam etdirərək, güzəşt adı altında 1990-cı illərin əvvəllərində baş verən etnik təmizləmənin nəticələrini leqallaşdırmağa çalışdı. İşğalçı qüvvələr və onların xarici havadarları beynəlxalq hüququn nəzərə alınmayacağına tamamilə əmin idilər.

Lakin bu tarixi ədalətsizlik, BMT Nizamnaməsinin özünümüdafiə hüququna dair 51-ci maddəsinə əsaslanan Azərbaycan 2020-ci il Vətən müharibəsi və sonrakı hədəf əməliyyatları zamanı öz iqtisadi qüdrəti, möhkəm dövlət iradəsi və ordusunun texnoloji üstünlüyü ilə müstəqil şəkildə qanun və qaydanı bərpa etdikdə aradan qaldırıldı. Bakı sübut etdi ki, beynəlxalq institutların uğursuz olduğu müasir dünyada suverenliyin və qanunun aliliyinin yeganə qarantiyası dövlətin real gücü və sonsuz danışıqlar üçün ikiüzlü çağırışlara baxmayaraq, öz sərhədlərini müdafiə etmək qabiliyyətidir.

Vəziyyətin qlobal kinikliyi ondadır ki, beynəlxalq hüququn tam pozulması onun yaradıcıları və təminatçıları - BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri tərəfindən təşviq olunur. Müharibədən sonrakı dünyanın memarları özlərinə müstəsna veto hüququnu mənimsəyiblər ki, bu da bu gün müharibələrin qarşısını almaq üçün deyil, təcavüzkarları məsuliyyətə cəlb etmək cəhdlərinin qarşısını almaq üçün istifadə olunur.

ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa və Rusiya kiçik və orta dövlətlərin qanunun hərfinə ciddi şəkildə riayət etməyə borclu olduğu, böyük dövlətlərin isə özlərinin suveren ölkələrə cəzasızlıqla hücum edə, əraziləri ilhaq edə, BMT-ni keçərək birtərəfli sanksiyalar tətbiq edə və bütün dünyada separatçı hərəkatlara sponsorluq edə biləcəyi bir sistem yaratdılar. Onilliklər ərzində kollektiv Qərb İraq, Yuqoslaviya və Liviyadakı müdaxilələr vasitəsilə beynəlxalq təsisatlara olan etimadı sarsıtdı və Moskvanın sonradan postsovet məkanında imperiya ambisiyalarını haqlı çıxarmaq üçün istifadə etdiyi təhlükəli presedentlər yaratdı.

Onilliklər davam edən bu aşınmanın nəticəsi olaraq dünya total hüquqi nihilizm dövrünə qədəm qoydu. Burada Vaşinqton tərəfindən təbliğ edilən "qaydalara əsaslanan dünya nizamı" anlayışı Qlobal Cənub və Şərqdəki əksər ölkələr tərəfindən universal beynəlxalq hüququ Qərb koalisiyasının iradəsi ilə əvəz etmək cəhdi kimi qəbul edilir. Qaydalar dərhal uydurulduqda və onları kimin pozduğundan asılı olaraq dəyişdirildikdə, qanunilik anlayışının özü dəyərdən düşür.

Yaxın tarix göstərdi ki, beynəlxalq müqavilələrdəki imzalar artıq bomba və tanklardan qorumur və beynəlxalq hüquq təsir dairələrinin banal yenidən bölüşdürülməsini gizlədən bir pərdəyə çevrilib. Dünya on doqquzuncu əsrin realpolitikasının ən pis təcrübələrinə qayıdıb və qlobal institutlar böyük dövlətlərin həqiqət üzərindəki inhisarını aradan qaldırmaq üçün kökündən islah olunmazsa, bəşəriyyət qaçılmaz olaraq hüquqi çərçivənin tamamilə ləğvi ilə üzləşəcək. Və burada dövlətlərarası mübahisələrdə yeganə arqument artilleriya kalibrinin və nüvə arsenalının gücü olacaq.

Müəllif: Aqil Qəhrəmanov

Hadisənin gedişatını izləmək üçün Icma.az saytında ən son yeniliklərə baxın.
seeBaxış sayı:154
embedMənbə:https://ayna.az
archiveBu xəbər 28 May 2026 15:37 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Dünya onların görüşünə köklənib: Müharibələrə son qoyulacaq?

18 Noyabr 2026 13:51see397

Səhiyyədə gizli qalan vergi problemi gündəmə gəldi

18 Noyabr 2026 12:19see381

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see314

“Səhiyyə sahəsində vergi və sosial ödənişlərə yenidən baxılmalıdır”

18 Noyabr 2026 12:29see296

MRT, KT, PET CT: Xərçəngi dəqiq hansı müayinə aşkarlayır?

18 Noyabr 2026 18:31see293

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see284

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see271

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see265

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see264

Cəmi 1 saata 3 növ xərçəngi aşkar edən metod

18 Noyabr 2026 19:49see251

Hansı qan analizi Alsheymeri 10 il öncədən xəbər verir?

18 Noyabr 2026 16:56see235

Azərbaycanda qızıl 15 faizə qədər ucuzlaşa bilər

18 Noyabr 2026 21:21see234

Bakının 27 istiqamətində tıxac VAR Foto

18 Noyabr 2026 19:16see229

Altı vəkil Kollegiyadan xaric olunub, 27 si cərimələnib

18 Noyabr 2026 20:00see228

Könül Xasıyevanı pub da görəndə dəhşətə gəldim” Məşhur bloqer VİDEO

18 Noyabr 2026 17:22see227

Tarixi körpüdən strateji tərəfdaşlığa: Azərbaycan və Vyetnamı iqtisadi uğura aparan ortaq yollar

18 Noyabr 2026 21:07see224

Bu qədər “xiyar” bir arada Yeni dünya rekordu+Fotolar

19 Noyabr 2026 00:23see221

Alyona Əliyeva Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasından paylaşım edib

19 Noyabr 2026 21:02see215

Slovakiyalı basketbolçu: “Məncə, Bakıda bizim azarkeşlərimiz daha çox idi”

19 Noyabr 2026 01:24see215

“PAŞA Sığorta”nın yeni mobil tətbiqi istifadəyə verilib

18 Noyabr 2026 12:12see208
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri