Icma.az
close
up
RU
Bir saatda niyə 60 dəqiqə, bir dəqiqədə niyə 60 saniyə var?

Bir saatda niyə 60 dəqiqə, bir dəqiqədə niyə 60 saniyə var?

Milli.az saytından alınan məlumatlara görə, Icma.az xəbər verir.

Fransa inqilabından sonra, 1793-cü ilin oktyabrında yeni qurulan respublika uğursuz bir təcrübəyə başladı. Onlar zamanı ölçmə üsulumuzu dəyişdirməyə qərar verdilər.

Milli.Az xəbər verir ki, inqilabçılar günün artıq 24 saat deyil, 10 saata bölünməsini qərara aldılar. Hər saat 100 dəqiqədən, hər dəqiqə isə 100 saniyədən ibarət olmalı idi. Bir həftənin 10 gün olmasını nəzərdə tutan bu yeni sistem həm də zamanın ölçülməsini xristianlıqdan uzaqlaşdırmağı hədəfləyən inqilabi bir addım idi.

Onluq sistem sınağı niyə uğursuz oldu?
Saatları onluq (metrik) sistemə çevirmə işlərinə sürətlə başlanıldı. Bələdiyyə binalarına onluq saatlar quraşdırıldı, lakin bu sistem tezliklə saysız-hesabsız problemlər yaratdı.

London Qrinviç Rəsədxanasından elm kommunikatoru Finn Burridge bildirir ki, mövcud saatları yenidən dizayn etmək olduqca çətin idi. Bu sistem Fransanı qonşu ölkələrdən təcrid etdi. Üstəlik, kənd əhalisi 10 gündən bir istirahət etmək məcburiyyətindən narazı idi. Nəticədə, onluq zaman sistemi Fransada cəmi bir ildən bir qədər çox davam gətirə bildi.

Bəs bir gündə 24 saat, bir saatda 60 dəqiqə saymağa necə başladıq? Bunun üçün tarixin çox dərinliklərinə, ən qədim say sistemlərinə getmək lazımdır.

60-lıq ölçü sisteminin kökü: Şumerlər
Sistemin mənşəyi E.ə. 5300-1940-cı illər arasında Mesopotamiyada (indiki İraq torpaqlarında) yaşamış Şumerlərə dayanır. Suvarma sistemi və kotan kimi ixtiralarla yanaşı, ilk yazı sistemini də onların yaratdığı qəbul edilir. Onlar riyaziyyatda 10-luq deyil, 60-lıq say sistemindən istifadə edirdilər.

Niyə məhz 60?
Bununla bağlı bir neçə nəzəriyyə var. Ən maraqlısı barmaqla sayma üsuludur:

Əlinizi qaldırıb baş barmağınızla digər dörd barmağınızdakı boğumları (hər barmaqda 3 boğum) saysanız, 12 rəqəminə çatacaqsınız.

Digər əlinizin hər barmağını isə bir "12-lik" kimi qəbul etsəniz, 5 barmaq × 12 boğum = 60 edir.

Şumerlərin bu seçimi bu gün hələ də zamanı necə ölçəcəyimizi müəyyən edir. Kanada New Brunswick Universitetindən Martin Willis Monroe bildirir ki, Şumerlər yazı və rəqəmləri böyüyən kənd təsərrüfatı sisteminin qeydiyyatını aparmaq üçün inkişaf etdiriblər. Onlar qeydləri kiçik gil lövhələrə həkk edirdilər.

60 rəqəminin üstünlüyü
60 rəqəminin seçilməsinin praktiki səbəbi onun çox rahat bölünməsidir. 60 rəqəmi kəsrə ehtiyac qalmadan 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30 və 60-a bölünür. Onu yalnız 1, 2, 5 və 10-a bölünən 10 rəqəmi ilə müqayisə etdikdə, üstünlüyü aydın görünür. Bu, vergi hesablamaq və ya miras bölmək kimi işləri xeyli asanlaşdırırdı.

Zamanın mənşəyi və Misirlilər
Arxeologiya və astronomiya mütəxəssisi Rita Gautschy-yə görə, günü saatlara bölən ilk sivilizasiya Qədim Misirlilərdir. E.ə. 2100-cü illərə aid tapıntılar göstərir ki, onlar gecəni 12 saata bölürdülər.

E.ə. 1500-cü illərdə Misirdə ilk günəş və su saatları yarandı.

Başlanğıcda bu saatlar zamanı ölçməkdən çox, dini rituallar üçün istifadə olunurdu.

Dəqiqələrin və saniyələrin gəlişi
Şumerlərdən sonra gələn Babillilər 60-lıq sistemi astronomik hesablamalar üçün istifadə etməyə başladılar.

Onlar günü 12 "beru"ya (hər biri müasir 2 saata bərabərdir) böldülər.

Daha sonra hər "beru"nu 30 "ush"a (hər biri 4 dəqiqəyə bərabərdir) böldülər.

Bunlar da öz növbəsində 60-a bölünərək daha kiçik vahidlərə ayrıldı.

Qədim yunanlar Babilin bu astronomik zaman sistemini mənimsədilər, çünki bu, mövcud müşahidələrin üzərinə yenilərini əlavə etməyə imkan verirdi.

Müasir dövr və Atom saatları
Əsrlər boyu ötürülən saat, dəqiqə və saniyə anlayışları yalnız bir neçə yüz il əvvəl cihazların kifayət qədər dəqiqləşməsi ilə gündəlik həyata daxil oldu. 20-ci əsrdə isə atom saatları saniyəni daha həssas şəkildə təyin etməyə imkan verdi. İndi qlobal atom saatları şəbəkəmiz internetdən tutmuş GPS sistemlərinə qədər hər şeyin təməlində dayanır.

Zamanın ölçülməsi əslində insanların qərarları ilə müəyyən edilmiş bir prosesdir. Saatlar, dəqiqələr və saniyələr bizə təsadüflər və seçimlər silsiləsi ilə çatıb. Bu ənənə o qədər dərindən kök salıb ki, sistemi indi dəyişdirmək demək olar ki, qeyri-mümkündür.

Fransanın onluq zaman sistemi cəmi 17 ay davam etdi, lakin məsafə (metr) və valyuta sistemindəki onluq islahatları bütün dünyaya yayıldı. Zaman isə hələ də Şumerlərin 5000 il əvvəlki barmaq boğumlarının izini daşıyır.
Lalə Qüdrətova
Milli.Az

Sonrakı hadisələr barədə daha çox məlumat almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:226
embedMənbə:https://news.milli.az
archiveBu xəbər 13 Aprel 2026 06:07 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

17 Noyabr 2026 23:52see387

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

18 Noyabr 2026 01:28see365

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

17 Noyabr 2026 23:20see352

Dünya onların görüşünə köklənib: Müharibələrə son qoyulacaq?

18 Noyabr 2026 13:51see314

Diş əti qanaması hansı daxili xəstəliklərin əlamətidir?

17 Noyabr 2026 23:18see293

İki zəhərli ilanı təyyarəyə keçirmək istədi

17 Noyabr 2026 23:17see275

Səhiyyədə gizli qalan vergi problemi gündəmə gəldi

18 Noyabr 2026 12:19see264

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

18 Noyabr 2026 02:03see262

Braziliya millisindən darmadağın: Vinisius het trik etdi

18 Noyabr 2026 00:46see259

Söküntü başlamazdan əvvəl vətəndaşlar əmlaklarını qiymətləndirməlidir? Açıqlama

18 Noyabr 2026 14:55see254

Bossların bossu” vəfat etdi Pablo Eskobarla əməkdaşlıq edib

18 Noyabr 2026 01:52see238

Polad Həşimovun anası xəstəxanadan evə buraxılıb TƏBİB

18 Noyabr 2026 01:24see238

Nənə tarladan 20 min qiyməti olan qızıl tapıb

18 Noyabr 2026 02:56see237

MRT, KT, PET CT: Xərçəngi dəqiq hansı müayinə aşkarlayır?

18 Noyabr 2026 18:31see231

“Səhiyyə sahəsində vergi və sosial ödənişlərə yenidən baxılmalıdır”

18 Noyabr 2026 12:29see226

Xankəndidə Zəfər Gününə həsr olunmuş mini futbol turnirinə yekun vurulub

19 Noyabr 2026 01:55see224

SOCAR: İşçilərin səriştəliliklərinin qiymətləndirilməsi istehsal prosesinin tərkib hissəsidir

19 Noyabr 2026 02:14see206

Kosmosdakı musiqimiz: Çahargah Ahəngi “Voyager”ə necə yazılıb? │ VİDEO

19 Noyabr 2026 00:18see206

Məşq zamanı huşunu itirən “Bavariya”nın baş məşqçisi geri qayıdır

19 Noyabr 2026 02:01see203

Vətən müharibəsinin xronikası: 16 oktyabrda Xocavəndin bir sıra kəndləri işğaldan azad edilib

18 Noyabr 2026 04:19see200
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri