Bir yumruq ölümlə bitir: Dava deyib keçməyin...

Adi söz mübahisəsi, bir-birinə ünvanlanan təhqir, qəfil atılan yumruq və bir neçə saniyə sonra baş verən faciə... Son vaxtlar kütləvi davalarla bağlı yayılan xəbərlərdə ən çox diqqət çəkən məqamlardan biri mübahisələrin ağır xəsarət və ölümlə nəticələnməsidir. Bəzən tərəflərdən heç biri qarşısındakı insanı öldürmək niyyətində olmur. Lakin bir zərbə, uğursuz yıxılma və ya vaxtında göstərilməyən tibbi yardım insan həyatına son qoya bilir.

Bəs kütləvi davalar zamanı insanlar əsasən nədən ölürlər? Yumruq zərbəsi həqiqətən ölümcül ola bilərmi? Azərbaycan cəmiyyətində bu cür hadisələrin qarşısını necə almaq mümkündür?

Lent.az-ın əməkdaşının bu mövzu ilə bağlı araşdırmasını təqdim edirik:

Bir yumruq insanı necə öldürür?

İnsan bədəninin ən həssas nahiyələrindən biri başdır. Üzə, çənəyə və ya gicgaha endirilən zərbə başın qəfil hərəkətinə, beyin silkələnməsinə və daha ağır hallarda kəllədaxili qanaxmaya səbəb ola bilər.

Ən təhlükəli məqamlardan biri zərbə alan şəxsin müvazinətini itirərək yerə yıxılmasıdır. İnsan başını asfalt örtüyə, beton səthə və ya pilləkənə vurduqda zədənin ağırlığı dəfələrlə arta bilər.

Bəzən ölümə birbaşa yumruq deyil, məhz yıxılma nəticəsində yaranan kəllə-beyin travması səbəb olur.

Üstəlik, ağır beyin zədəsinin əlamətləri həmişə dərhal üzə çıxmır. Zərbə alan şəxs əvvəlcə danışa, yeriyə, hətta özünü yaxşı hiss etdiyini söyləyə bilər. Lakin sonradan vəziyyəti sürətlə pisləşə bilər.

Kütləvi davada təhlükə niyə artır?

İki nəfər arasında başlayan mübahisəyə başqa şəxslər qoşulduqda hadisənin gedişinə nəzarət etmək çətinləşir. Kütləvi dava zamanı insan eyni vaxtda müxtəlif istiqamətlərdən zərbə ala bilər. Yıxılan şəxsin təkrar vurulması, təpiklənməsi və ya insanların arasında sıxılması ağır xəsarət riskini artırır. Xüsusilə baş və boyun nahiyəsinə təkrar zərbələr həyati təhlükə yaradır. Döş qəfəsinə güclü zərbə isə daxili orqanların zədələnməsinə və bəzi hallarda ürəyin fəaliyyətində ciddi pozuntulara səbəb ola bilər. Davanın qaranlıq küçədə, pilləkən yaxınlığında, yol kənarında və ya avtomobillərin hərəkət etdiyi ərazidə baş verməsi əlavə təhlükələr yaradır.

Ölümə səbəb olan beş əsas amil

Məhkəmə-tibbi baxımdan dava zamanı ölümün səbəbi yalnız zərbənin gücü ilə müəyyən edilmir. Zədənin yeri, insanın sağlamlıq vəziyyəti, yıxılmanın xarakteri və tibbi yardımın vaxtı da mühüm rol oynayır.

Ən ciddi risklər bunlardır:

1. Kəllə-beyin travması və beyindaxili qanaxma.

2. Boyun və onurğanın ağır zədələnməsi.

3. Daxili orqanların cırılması və güclü daxili qanaxma.

4. Döş qəfəsinin travması və ürək ritminin təhlükəli pozulması.

5. Huşunu itirmiş şəxsdə tənəffüs yolunun tutulması və yardımın gecikməsi.

Bununla yanaşı, bıçaq və digər kəsici-deşici alətlərin istifadəsi ölüm riskini kəskin artırır. Belə hallarda hadisə artıq sadə fiziki qarşıdurmadan həyati təhlükəli zorakılığa çevrilir.

Spirtli içki və qrup psixologiyası

Kütləvi davaların ağır nəticələnməsində davranış amilləri də rol oynayır. Spirtli içki qəbul edən şəxslərdə özünənəzarət zəifləyə, riskli qərarlar və aqressiv davranışlar arta bilər. Bu, hər sərxoş şəxsin zorakılıq törədəcəyi demək deyil, lakin münaqişənin böyüməsi ehtimalını yüksəldə bilər. Digər mühüm məsələ qrup psixologiyasıdır. İnsan təkbaşına etməyəcəyi hərəkəti dostlarının və ya tanışlarının yanında edə bilər. Tərəflərin bir-birini qızışdırması, hadisənin videoya çəkilməsi və geri çəkilməyin zəiflik kimi qəbul olunması mübahisənin dayandırılmasını çətinləşdirir. Bəzən tərəflər artıq nə üstündə dava etdiklərini belə unudurlar. Münaqişə şəxsi nüfuz uğrunda təhlükəli qarşıdurmaya çevrilir.

Azərbaycanda vəziyyət niyə narahatlıq doğurur?

Azərbaycanda restoranlarda, şadlıq saraylarında, küçələrdə və digər ictimai məkanlarda baş verən davalar barədə vaxtaşırı məlumatlar yayılır. Bu hadisələr göstərir ki, ictimai yerlərdə münaqişələrin erkən mərhələdə dayandırılması, təhlükəsizlik tədbirləri və təcili tibbi yardıma çıxış mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin kütləvi davalarda ölüm hallarının ildən-ilə artdığını qəti söyləmək üçün rəsmi statistikanın müqayisəli təhlili lazımdır. Ayrı-ayrı hadisələrin mediada daha çox işıqlandırılması ümumi artımın sübutu deyil. Azərbaycan qanunvericiliyinə əsasən, belə hadisələrin hüquqi qiymətləndirilməsi konkret şəraitdən, şəxsin niyyətindən, törədilən hərəkətlərdən və ölümün səbəbi ilə həmin hərəkətlər arasındakı əlaqədən asılıdır. Hadisə qəsdən adam öldürmə, sağlamlığa ağır zərər vurma və ya digər cinayət tərkibləri üzrə araşdırıla bilər.

Dava bitəndən sonra başlayan ölüm təhlükəsi

Ən böyük səhvlərdən biri zərbə alan insanın ayağa qalxmasını onun təhlükədə olmadığına sübut saymaqdır. Başından zərbə alan şəxsdə qusma, huşun qarışması, güclü baş ağrısı, qıcolma, qeyri-adi yuxululuq və ya huş itkisi müşahidə edilərsə, dərhal təcili tibbi yardım çağırılmalıdır. Belə şəxsi silkələmək, ayağa qaldırmağa çalışmaq və ya boyun zədəsi ehtimalı olduqda lazımsız yerə hərəkət etdirmək təhlükəli ola bilər. Nəfəs almırsa, təcili yardım dispetçerinin göstərişi ilə ürək-ağciyər reanimasiyasına başlanmalıdır. Əslində, kütləvi davalarda faciənin qarşısını almağın ən təsirli yolu ilk zərbədən əvvəl münaqişəni dayandırmaqdır. Çünki bir neçə saniyəlik qəzəb bir insanın həyatına, başqa birinin isə azadlığına başa gələ bilər.