BMT Kanaki ilə bağlı Fransaya xəbərdarlıq edib

Bakı, 8 may, AZƏRTAC

BMT-nin İrqi ayrı-seçkiliyin ləğvi üzrə Komitəsi (CERD) tərəfindən Fransanın müstəmləkəsi altında olan Kanakiyə dair bəyanat qəbul edib.

Bakı Təşəbbüs Qrupundan AZƏRTAC-a bildirilib ki, bəyanatda CERD Kanakidə həyata keçirdiyi müstəmləkəçilik siyasəti nəticəsində yaranmış vəziyyətə görə Fransaya xəbərdarlıq ünvanlayıb və ciddi narahatlığını ifadə edərək diqqətə çatdırıb ki, Kanaki ilə bağlı siyasi və konstitusiya islahatları yalnız yerli kanak xalqının iştirakı ilə sərbəst və şəffaf formada həyata keçirilməlidir.

Bəyanatda qeyd olunur ki, 2021-ci il dekabrın 12-də Kanakidə Fransa tərəfindən üçüncü dəfə keçirilən “öz müqəddəratını təyinetmə referendumu” kanakların milli matəm dövrünə təsadüf etdiyindən xalqın referendumun təxirə salınması ilə bağlı legitim çağırışları Fransa hakimiyyəti tərəfindən nəzərə alınmayıb. Bəyanatda xüsusilə vurğulanır ki, kanak xalqını təmsil edən Kanaki Adət-Ənənə Senatı və səkkiz bölgənin adət şuraları bu məsələ ilə bağlı dəfələrlə rəsmi müraciətlər etsələr də, onların iradəsi və mövqeyi tamamilə gözardı edilib, kanak xalqının siyasi iradəsinə və ənənəvi institutlarına qarşı Fransa tərəfindən açıq etinasızlıq nümayiş olunub.

Referendumdan sonra da Fransa hakimiyyəti “siyasi islahat” adlandırdığı, lakin kanak xalqının hüququna və həyati maraqlarına zidd prosesi onların razılığı və iştirakı olmadan birtərəfli qaydada həyata keçirib, yerli kanak xalqını öz taleyi ilə bağlı qərarvermə prosesindən bilərəkdən kənarlaşdırıb, onun siyasi iradəsini zəiflətməyə və ənənəvi idarəetmə institutlarını nüfuzdan salmağa yönəlmiş siyasət həyata keçirib.

Sənəddə qeyd edilir ki, 1998-ci ildə imzalanmış Numea sazişinin Fransa tərəfindən öz lehinə mahiyyətinin dəyişdirilməsi dekolonizasiya prosesinin legitimliyinə ciddi zərbə vurmaqla yanaşı, kanak xalqının gələcəyi ilə bağlı qərarların onların razılığı olmadan formalaşdırılması riskini daha da artırır.

Komitə, həmçinin 2024-cü ilin may ayında baş vermiş yerli əhalinin haqlı etirazları zamanı təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən həddindən artıq güc tətbiqi, o cümlədən ölümcül zorakılıq hallarının beynəlxalq insan hüquqları çərçivəsində araşdırılmasının vacibliyini vurğulayıb. Bundan əlavə qeyd olunub ki, 2025-ci ildə Bujival şəhərində qapalı formatda aparılmış danışıqlar nəticəsində Kanakinin gələcəyinə dair yeni siyasi razılaşma hazırlanıb, lakin bu prosesdə kanak xalqını təmsil edən institutların iştirakı təmin edilməyib.

Sənəddə bildirilir ki, kanak xalqı hələ də struktur xarakterli irqi ayrı-seçkiliyə məruz qalır. Bu vəziyyət isə onların siyasi, iqtisadi, sosial və mədəni hüquqlardan tam və bərabər şəkildə faydalanmasına ciddi məhdudiyyətlər yaradır. Bu səbəbdən Fransa hökumətinə Kanak xalqının siyasi proseslərdə bərabər və səmərəli iştirakını təmin etməyə, onların fundamental hüquqlarının qorunmasına zəmanət verməyə, zorakılıqla bağlı iddiaların müstəqil və şəffaf şəkildə araşdırılmasını həyata keçirməyə, həmçinin BMT-nin müvafiq tövsiyələrini tam və ardıcıl şəkildə yerinə yetirməyə çağırış olunub.

Qeyd edək ki, 2024-cü ildə Bakı Təşəbbüs Qrupu tərəfindən Fransanın müstəmləkəçilik siyasəti və kanak xalqının hüquqlarının pozulması ilə bağlı BMT-nin İnsan Hüquqları Komitəsinə təqdim edilmiş alternativ hesabatda qaldırılan məsələlər Komitənin hazırkı bəyanatında da öz əksini tapıb.