BMT: “Yaşıl enerjiyə keçiddə gizli bərabərsizlik var” HESABAT

BMT-nin Ticarət və İnkişaf üzrə yeni (UNCTAD) təhlili qeyd edir ki, təmiz enerji investisiyalarının cəlb edilməsi vacib bir addımdır, lakin inklüziv enerji keçidini təmin etmək üçün əlavə tədbirlər görülməlidir. Dünyanın 2030-cu ilə qədər ildə 1 trilyon dollardan çox bərpa olunan enerji investisiyasına ehtiyacı var, bunun böyük hissəsi özəl və xarici mənbələrdən gəlir, lakin texnologiyaya, bacarıqlara və yerli sənaye sahələrini qurmaq üçün kifayət qədər siyasət çevikliyinə çıxışı olmadığı üçün bir çox inkişaf etməkdə olan ölkələr yaşıl iqtisadiyyatda qurucu deyil, alıcı qalmaq riski daşıyırlar.

Hesabatda iqlim tədbirləri mərkəzi qlobal prioritetə ​​çevrilməzdən əvvəl, 1980-ci, 1990-cı və 2000-ci illərin əvvəllərində danışıqlar aparılan beynəlxalq investisiya müqavilələri araşdırılır. Hesabatda iddia edilir ki, hətta ölkələr yerli təmiz enerji sənayesi qurmağa çalışsalar belə bu müqavilələrin əhəmiyyətli bir hissəsi hökumətlərin yerli təlim, təchizatçı inkişafı və ya texnologiyanın yayılmasını təşviq edən siyasətlər qəbul etmək qabiliyyətini məhdudlaşdıra bilər.

Hesabatda deyilir ki, yeni investisiya müqavilələri hökumətlərin siyasət çevikliyini qorumaqla, təmiz enerji investisiyalarını təşviq etməklə və ölkələrə bundan faydalanmaq üçün lazım olan bacarıqları, qurumları və təchizatçı şəbəkələrini qurmağa kömək etməklə enerji keçidini daha yaxşı dəstəkləyə bilər.

İnkişaf etməkdə olan ölkələr üçün xarici investisiyalar çox vaxt vacibdir. Bərpa olunan enerji investisiyalarının 80%-dən çoxu artıq özəl mənbələrdən gəlir və təkcə daxili maliyyələşdirmə gələcək ehtiyacları ödəməyə bilər. Lakin hesabatda xəbərdarlıq edilir ki, yerli texnoloji imkanlar olmadan bərpa olunan enerji layihələrini qəbul etmək daha geniş iqtisadi qazanc təmin etmir.

Ölkələr günəş panelləri, batareya texnologiyaları və ya təmiz enerji avadanlıqlarını istehsal etmək, uyğunlaşdırmaq və ya təkmilləşdirmək üçün lazım olan təcrübəni inkişaf etdirmədən idxal edə bilərlər. Zamanla bu, ölkələrin yaşıl keçiddə əsasən istehsalçı deyil, istehlakçı kimi iştirak etdiyi yeni bir asılılıq forması yaratmaq riskini yaradır. UNCTAD iddia edir ki, texnologiyaya, texniki biliklərə və ixtisaslı işçi qüvvəsinə çıxış investisiyanın uzunmüddətli inkişafa gətirib çıxarıb-çıxarmadığını getdikcə daha çox müəyyən edir.

Hesabatda köhnə investisiya müqavilələrində yerli sənayeni gücləndirmək üçün nəzərdə tutulmuş siyasətin istifadəsini məhdudlaşdıra biləcək müddəalara diqqət çəkilir. Bunlara investorları yerli təchizatçılardan istifadə etməyə təşviq etmək, işçi qüvvəsinin təlimini dəstəkləmək və ya texnoloji imkanların qurulmasına kömək etmək daxil ola bilər. Mövcud müqavilə münasibətlərinin üçdə birindən çoxu bu tədbirlərin bəzilərinə məhdudiyyətlər qoyur.

Hesabatda geniş müdaxilə və ya məcburi texnologiya ötürülməsi tərəfdarı yoxdur və zəif hazırlanmış tələblərin xərcləri artıra, investisiyaları azalda və ya davamlı faydalar yaratmaya biləcəyi vurğulanır. Enerji keçidinin sürətlə inkişaf edən siyasət mühitində baş verdiyi vurğulanır.

Təhlilə görə, investisiya tənliyin yalnız bir hissəsidir. Ölkələrə həmçinin ixtisaslı işçilər, infrastruktura, təchizatçı şəbəkələrinə və yeni texnologiyaların mənimsənilməsi və uyğunlaşdırılması qabiliyyətinə malik qurumlar lazımdır. Bu təməllər olmadan, hətta böyük kapital axınlarının belə məhdud təsiri ola bilər. Müasir investisiya müqavilələri inkişaf etməkdə olan ölkələrə bu təməllərin gücləndirilməsində getdikcə daha çox dəstək olmağa çalışır. Dünya ölkələri bərpa olunan enerjini genişləndirmək üçün bir-biri ilə yarışdıqca, hesabat daha geniş bir sualın ortaya çıxdığını göstərir: yaşıl investisiyanı kim alır, həm də onunla gələn bilikləri, sənaye sahələrini və imkanları kim qazanır?

Qeyd edək ki, dünya hazırda ümumi elektrik enerjisinin təxminən 32%-ni yaşıl (bərpaolunan) enerji mənbələrindən alır. Bu göstəricinin təqribən yarısı su elektrik stansiyalarının (SES), digər yarısı isə külək və günəş enerjisinin payına düşür. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin dünyada enerji istifadəsinə dair statistikasına görə, 2030-cu ilədək dünyada enerjiyə olan tələbat 53% artacaq. Belə olan halda təbii olaraq alternativ enerji mənbələrinə təlabat da artacaq.

Lalə Mehralı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “ictimai və dövlət maraqlarının müdafiəsi ” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb