Budapeşt görüşü niyə baş tutmadı? ŞƏRH

Donald Tramp və Vladimir Putin arasında Budapeştdə keçirilməsi gözlənilən görüş beynəlxalq siyasətdə ən çox müzakirə olunan hadisələrdən biri idi.

Viktor Orbanın ev sahibliyi edəcəyi sammitin məqsədi, ilk baxışdan, Ukrayna müharibəsində mümkün atəşkəs barədə danışıqlar aparmaq idi. Lakin Tramp son anda açıq şəkildə bildirdi ki, əgər bu görüşdən konkret nəticə çıxmayacaqsa, ora getməyəcək. Bu qərar onun sadəcə formal və nəticəsiz danışıqlara qatılmaq istəmədiyini göstərdi.

Putin isə Budapeşt sammitini özünün “beynəlxalq arenaya dönüş” addımı kimi görürdü. Macarıstanın Rusiya ilə yaxın münasibətləri, Orban hökumətinin Qərbdən fərqli xətti və ölkənin Avropa İttifaqında fərqli mövqeyi Kreml üçün əlverişli şərait yaradırdı.

Üstəlik, görüşün Budapeştdə planlaşdırılması simvolik idi. 1994-cü ildə məhz burada Ukrayna nüvə silahlarından imtina etmiş, əvəzində təhlükəsizlik zəmanəti almışdı. Bu zəmanəti pozan isə elə Rusiya olmuşdu. İndi Putin eyni şəhərdə görüş təşkil etməklə həm keçmişi xatırlatmaq, həm də “oyunun hələ bitmədiyi” mesajını vermək istəyirdi.

Trampın maraqları isə tam fərqlidir. O, Rusiya qarşısında bir neçə əsas tələb irəli sürüb. Bunlardan biri Moskvanın Çindən uzaqlaşması ilə bağlıdır. ABŞ administrasiyası Çinin son illərdə artan iqtisadi və texnoloji gücünü təhlükə kimi görür, ona görə də Rusiyanın Pekinlə yaxın münasibətlərini zəiflətmək istəyir.

Digər mühüm tələb isə Rusiyanın hücumlarını dayandırmasıdır. Bunun arxasında həm humanitar, həm də iqtisadi səbəblər dayanır. Tramp administrasiyası Ukrayna ilə nadir mineral ehtiyatların birgə istismarı barədə razılıqlar imzalayıb və bu layihələrin həyata keçməsi üçün bölgədə sabitlik lazımdır.

Bu baxımdan, Trampın əsas məqsədi müharibəni dayandırmaqla həm iqtisadi maraqlarını qorumaq, həm də “sülh gətirən lider” imicini möhkəmləndirməkdir. Onu müharibənin kimin qalib gələcəyi deyil, ABŞ-nin bölgədə öz şərtlərini diktə edə bilməsi maraqlandırır. Müharibənin uzanması isə əksinə, Çinin maraqlarına xidmət edir, çünki Rusiya zəiflədikcə Pekinin iqtisadi və siyasi təsiri artır. Buna görə də Tramp bu qarşıdurmanın tezliklə bitməsini istəyir.

Budapeşt görüşü baş tutmasa da, onun ətrafında formalaşan situasiya çox şeyi aydın göstərdi. Putin üçün bu görüş beynəlxalq legitimlik qazanmaq cəhdi idi, Tramp üçünsə yeni qaydaları diktə etmək imkanı. Amma nəticə etibarilə tərəflərin maraqları üst-üstə düşmədi. ABŞ konkret şərtlər tələb etdi, Rusiya isə bunlara razılaşmadı.

Nəticədə Budapeşt sammiti təxirə salındı, amma bu hadisə yeni geosiyasi reallığın təzahürünə çevrildi: Qərb artıq Rusiyadan sülh ritorikası deyil, real addımlar gözləyir. Tramp isə bu mərhələdə “müharibəni dayandıran prezident” obrazı ilə həm daxili siyasətdə üstünlük qazanmağa, həm də beynəlxalq sistemdə ABŞ-nin liderliyini bərpa etməyə çalışır.

Züriyə Qarayeva