Buğda bahalaşır: çörək böhranı yarana bilər Azərbaycanı nə gözləyir?

2026-cı ilin fevralın sonundan etibarən qlobal buğda bazarında ciddi gərginlik müşahidə edilir. Çikaqo Ticarət Birjasındakı buğda fyuçersləri həftəlik müqayisədə təxminən 5% artım qeydə alınıb. Bu, fevraldan bəri ən yüksək sıçrayış sayılır. Artımın arxasında bir-birinə bağlı bir neçə qlobal amil dayanır.

Birinci amil Hörmüz boğazı böhranıdır. İranla əlaqəli hərbi gərginlik fonunda Hörmüz boğazı böyük ölçüdə bağlı qalmaqda davam edir. Bu durum enerji daşımalarını məhdudlaşdırmaqla yanaşı, gübrə tədarük zəncirlərini də ciddi şəkildə pozub.

İkinci amil isə qlobal quraqlıqdır. ABŞ, Avstraliya, Qara dəniz bölgəsi və Avropanın cənubunda əkin sahələrinin məhsuldarlığı aşağı düşüb.
Azərbaycan buğda idxalına güclü şəkildə bağlı olan ölkələr sırasındadır. 2025-ci ildə ölkəyə 275 milyon 626 min dollar dəyərində 1 milyon 267 min 322 ton buğda idxal edilib. 2026-cı ilin yalnız ilk üç ayı ərzində isə artıq 82 milyon 766 min dollar dəyərində 371 min 802 ton buğda gətirilib. Bu temp saxlanılarsa, ilin sonunda idxal həcminin 2025-ci il göstəricisini ötəcəyi ehtimalı yüksəkdir.

Ən narahatedici məqam isə budur ki, 2026-cı ilin I rübündə ton başına orta idxal qiyməti ~222 dollar olub. Bu, 2025-ci ilin ortalamasından (~217 dollar) artıqdır. Yəni qiymət artım tendensiyası özünü artıq idxal məlumatlarında da göstərməyə başlayıb.

Azərbaycanın buğda idxalında iki ölkə dominantlıq edir: Rusiya Federasiyası və Qazaxıstan Respublikası.

Mart-aprel 2026-cı il yükləməsi üçün Novorossiysk limanından (FOB) 12,5% zülallı Rusiya buğdasının satış qiyməti ton başına 230-235 dollar aralığındadır. Son aylarda qiymətlər aşağı meyl nümayiş etdirirdi. Dekabrın əvvəlində qiymət 227 dollara enərək iki aylıq yarımlıq minimuma çatmışdı. Bunun arxasında rəqabətin güclənməsi (Argentina və Avstraliyanın bazara daxil olması) və 2025/26 ticarət ilindəki rekord məhsul (istehsal 11% artıb) dayanır.

Lakin eyni zamanda ciddi xəbərdarlıq siqnalları da var. Rusiyada aprelin 1-nə olan buğda ehtiyatları ötən ilin eyni dövrünə nisbətən 27,5 milyon tondan 20,3 milyon tona düşüb. Üstəlik, tarlada olan məhsulun 70 faizi quraqlıq səbəbindən orta həddən aşağı vəziyyətdədir. Bu göstəricilər gələcək mövsüm üçün ciddi riskin mövcud olduğuna işarə edir.

Qazaxıstan buğdası keyfiyyət sinfinə görə fərqli qiymət diapazonu təşkil edir. 3-cü sinif buğda (qlüten 24%-ə qədər) 117-127 dollar/ton, qlüten 25% olan 3-cü sinif 137 dollar/ton, qlüten 27% olan isə 147 dollar/ton səviyyəsindədir. Yüksək proteinli buğda 176 dollar/ton, 4-cü sinif buğda isə 97-107 dollar/ton aralığındadır. Qazaxıstan Taxıl İttifaqı fermerlər üçün sərfəli qiymətin 156-166 dollar/ton olduğunu qeyd edir, lakin hazırda bazarda 3-cü sinif buğdanın qiyməti bu həddən aşağıdır – təxminən 125 dollar/ton. Bu fərq Qazaxıstan kənd təsərrüfatı sektorunda maliyyə gərginliyinin olduğuna işarə edir.

Müqayisəli perspektivdən baxıldıqda, Qazaxıstan buğdası Rusiyadan 50-110 dollar/ton daha ucuzdur. Lakin bu üstünlük nəqliyyat xərcləri nəzərə alındıqda əhəmiyyətli dərəcədə azalır.

Qlobal birja qiymətlərindəki 5 faizlik artım Azərbaycan bazarına iki kanaldan təsir edəcək.

Birinci kanal birbaşadır: idxal xərclərinin artması. Əgər Azərbaycan 2026-cı ildə 2025-ci ildəki həcmdə, yəni 1,27 milyon ton buğda idxal etsə, ton başına qiymət 5% artdıqda əlavə xərc 13-14 milyon dollar civarında olacaq.

İkinci kanal dolaylıdır: Hörmüz böhranından qaynaqlanan gübrə çatışmazlığı yalnız idxal edilən buğdanı deyil, ölkə daxilindəki taxılçılığı da zərbə altına ala bilər. Gübrə qiymətlərinin artması daxili istehsal xərclərini yüksəldəcək, bu da yerli təklifi azaldacaq.

Nəticə etibarilə bütün bu amillər un, çörək, makaron və digər buğda əsaslı məhsulların pərakəndə qiymətlərinin artmasına gətirib çıxaracaq. Çörək Azərbaycan əhalisinin əsas qida məhsullarından biridir, buna görə buğda qiymətlərindəki hər hansı dəyişiklik birbaşa sosial vəziyyətə təsir göstərə bilər.

Hazırda həm Rusiya, həm Qazaxıstan buğdası son illərin ən aşağı qiymət mərhələsindədir. 2022-ci ildəki zirvə qiymətlərlə müqayisədə (hər iki ölkədə ~300 dollar/ton) hazırkı qiymətlər kifayət qədər aşağıdır. Bu, Azərbaycana müvəqqəti olaraq əlverişli idxal şərtləri yaradır.

Lakin bir neçə struktur risk uzunmüddətli narahatlıq mənbəyidir. Rusiya fermerləri buğdadan daha gəlirli yağlı bitkilərə keçid edir. Bu, növbəti illərdə Rusiya buğda ixracının azalmasına gətirib çıxaracaq. Rusiyada məhsulun 70 faizinin quraqlıqdan zərər görməsi 2026/27 marketinq ili üçün ciddi riskdir. Hörmüz böhranının nə vaxt həll olacağı isə hələ məlum deyil. Çikaqo birjasındakı 5 faizlik sıçrayış bir anlıq hadisə deyil, bu, qlobal bazarlarda uzun müddətdir yığılan gərginliyin ilk görünən əlamətidir.

Azərbaycan buğda idxalına yüksək asılılıqla qlobal qida təhlükəsizliyi risklərinin kəsişdiyi nöqtədədir. Hazırkı qiymət şəraitinin qısamüddətli rahatlıq yaratmasına baxmayaraq, struktur problemlər həll olunmamış qalır. Buğda idxalının diversifikasiyası, daxili taxılçılığa dəstək və strateji dövlət ehtiyatlarının artırılması bu risklərə qarşı ən effektiv tədbirlər sırasındadır. Çikaqo birjasındakı son siqnal isə bu addımların daha ciddi dəyərləndirilməsi üçün vaxtın gəldiyini göstərir. /globalinfo.az/