Çayavoy ənənəsi necə yarandı?

Restoran və kafe sektorunda xidmət qarşılığında verilən bəxşiş uzun və çoxqatlı tarixə malikdir. Onun ilkin formaları qədim Roma və Orta əsrlər Avropasında müşahidə edilsə də, ictimai məkanlarda - xüsusilə kafe və restoranlarda - xidmət üçün əlavə pul vermək ənənəsi XVII–XVIII əsrlərdə İngiltərədə formalaşmağa başlayıb.

"Ölkə.az" xəbər verir ki, XVII–XVIII əsrlərin London çayxana və qəhvəxanalarında xidmətçilər üçün xüsusi qutular yerləşdirilirdi.

Üstündə “To Insure Promptness” ifadəsi yazılan bu qutulara müştərilər əlavə pul atır və daha operativ xidmət alacaqlarını düşünürdülər. Bu davranış zamanla xidmət mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilərək kommersiya məkanlarında standartlaşdı.

Tarix boyu bəxşiş yalnız təşəkkür jesti olmayıb. Bir çox cəmiyyətlərdə o, sosial status və maddi üstünlük nümayişi kimi qəbul edilib. Keçmişdə bu davranış əsasən imkanlı şəxslərə xas idi və bəxşiş vermək onların xidmətçi üzərindəki üstün mövqeyini göstərirdi. Sosial tədqiqatlarda bəxşişin bəzi hallarda nəzarət və güc münasibətlərinin bir forması kimi qiymətləndirildiyi də qeyd olunur.

İllərdir “tip” sözünün “To Insure Promptness” ifadəsinin qısaltması olduğu deyilsə də, bu, etimoloji cəhətdən təsdiqlənmir. Sözün tarixi 1706-cı ildə ingilis dilində “kiçik pul hədiyyəsi” mənası ilə qeydə alınıb. 

Yaponiya və Cənubi Koreya kimi ölkələrdə bəxşiş vermək adət sayılmır. Xidmətin yüksək səviyyədə olması işin normal tərkib hissəsi kimi qəbul edilir və əlavə ödəniş etmək burada mədəni baxımdan düzgün hesab olunmur.

XX əsrin əvvəllərində bəzi ABŞ ştatlarında bəxşiş vermək qısa müddətlik qadağan edilmişdi. Sosial bərabərsizliyi artırdığı və işçilərin əsas maaşdan asılılığını azaltdığı üçün bəxşiş “feodalizm qalıqları” kimi qiymətləndirilirdi. Bu qadağalar sonradan ləğv olunsa da, mövzu hələ də sosial müzakirə predmetidir.

Xidmət keyfiyyəti bəxşişin əsas səbəbi olsa da, psixoloji amillərin də mühüm rolu var. Tədqiqatlar göstərir ki, bəxşişin miqdarı bəzən ofisiantın gülümsəməsi, pozitiv jestləri və ya müştəri ilə davranış forması ilə əlaqəlidir. Hətta hesabın yazıldığı qələmin rəngi kimi xırda detallara belə təsir edildiyi araşdırmalarda qeyd olunur.

Bəzi ölkələrdə qadın ofisiantların kişilərlə müqayisədə daha çox bəxşiş aldığı müşahidə edilir. ABŞ-da aparılan araşdırmalar isə eyni xidməti göstərmələrinə baxmayaraq, bəzi irqi qruplara aid olan işçilərin daha az bəxşiş topladığını göstərir. Bu vəziyyət sosial bərabərliklə bağlı müzakirələri gücləndirir.

Rəqəmsal ödənişlərin genişlənməsi bəxşiş mədəniyyətinə də təsir edib. Bir çox müəssisə hazır bəxşiş faizlərini elektron ödəniş terminallarında təqdim edir və müştərilər seçim etməkdə çətinlik çəkmir. Bununla birlikdə, bəxşişin işçilər arasında necə bölündüyü məsələsi bəzi müəssisələrdə şəffaf deyil.

Sosioloji araşdırmalara görə ən səxavətli bəxşiş sistemləri ABŞ, Kanada və İsveçrə kimi ölkələrdə müşahidə olunur. Yaponiya, Danimarka, Çin və Avstraliya isə ya bəxşiş mədəniyyətinin mövcud olmaması, ya da xidmət işçilərinin yüksək maaş alması səbəbi ilə ən aşağı göstəricilərə malik ölkələr sırasındadır.(Valyuta.az)