Çayla başlayan üsyan, güclə qurulan sistem

Bəzən bir ovuc çay bütöv bir imperiyanın əsəblərini sınağa çəkir. 1773-cü ilin 16 dekabrı məhz belə günlərdən biri oldu və tarixə Boston çay hadisəsi adı ilə düşdü.

İmperiyaya atılan səssiz üsyan

XVIII əsrin ortalarında Şimali Amerikadakı Britaniya müstəmləkələri rəsmi Londondan getdikcə daha çox narazı qalırdı. Əsas səbəb sadə idi: vergi var, söz haqqı yox. Britaniya parlamenti müstəmləkələrdən müxtəlif rüsumlar yığır, lakin koloniyaların bu qərarlarda təmsilçiliyi olmurdu. Bu ədalətsizlik “təmsilçilik olmadan vergi olmaz” şüarı ilə kütləvi narazılığa çevrilmişdi.

1773-cü ildə qəbul edilən Çay haqqında qanun isə bardağı daşıran son damla oldu. Qanun Britaniya Şərqi Hindistan Şirkətinə Amerikaya çayı vergi ilə, lakin rəqiblərdən ucuz satmaq imkanı verirdi. Rəsmi London bunu güzəşt kimi təqdim etsə də, kolonistlər bunu təhlükəli presedent sayırdı: vergi qəbul edilərsə, sabah daha ağır rüsumlar da qaçılmaz olacaqdı.

Gecənin qaranlığında Boston limanı

16 dekabr axşamı Boston limanında səssiz, amma planlı bir hərəkət başladı. Özlərini yerli hindu tayfalarının geyimində gizlədən təxminən 60-a yaxın kolonist üç Britaniya gəmisinə – Dartmouth, Eleanor və Beaver – mindi. Onlar nə silah işlətdi, nə də gəmi heyətinə zərər verdi.

Bir neçə saat ərzində 342 sandıq çay limana, soyuq Atlantik sularına atıldı. Təxminən 45 ton çay bir gecədə məhv edildi. Hadisə zamanı nə talan, nə də şəxsi əmlaka toxunma oldu. Bu, təsadüfi iğtişaş deyil, nizamlı siyasi mesaj idi.

Londonun sərt cavabı

Boston çay hadisəsi Britaniya hakimiyyəti üçün açıq meydan oxuma idi. Cavab isə gecikmədi. 1774-cü ildə London sərt cəza qanunları qəbul etdi. Boston limanı bağlandı, Massaçusetsin özünüidarə hüquqları məhdudlaşdırıldı, Britaniya qoşunlarının səlahiyyətləri artırıldı.

Lakin bu tədbirlər gözlənilən nəticəni vermədi. Əksinə, digər müstəmləkələr Bostonla həmrəylik göstərdi. Məhz bu hadisədən sonra koloniyalar arasında əlaqə gücləndi və Birinci Kontinental Konqres toplandı.

Müstəqilliyə aparan yol

Tarixçilərin böyük əksəriyyəti razılaşır ki, Boston çay hadisəsi ABŞ-ın müstəqilliyə aparan yolunda psixoloji dönüş nöqtəsi idi. Artıq məsələ təkcə çay və ya vergi deyildi. Söhbət öz taleyinə sahib çıxmaqdan gedirdi.

Cəmi iki il sonra – 1775-ci ildə – silahlı toqquşmalar başladı, 1776-cı ildə isə ABŞ-ın Müstəqillik Bəyannaməsi qəbul olundu. 16 dekabr 1773-cü il isə bu böyük prosesin sakit, amma qəti başlanğıcı kimi tarixə yazıldı.

Tarixin paradoksu ondadır ki, bir vaxtlar imperiya zülmünə qarşı qalxanlar zamanla özləri qlobal güc mərkəzinə çevrilə bilirlər. 1773-cü ildə Boston limanında çay sandıqlarını dənizə atan kolonistlər azadlıq və ədalət axtarışında idilər. Bu gün isə həmin üsyanın nəticəsində yaranmış dövlət dünya siyasətində müəyyənedici güc kimi çıxış edir.

Bir zamanlar “təmsilçilik olmadan vergi olmaz” deyən cəmiyyət, indi beynəlxalq qaydaları formalaşdıran tərəfə çevrilib. Tarixçilər hesab edir ki, bu, tarixin təbii dövranıdır: gücə qarşı çıxan hərəkatlar qalib gəldikdən sonra özləri yeni sistem yaradır. Bu sistem isə zamanla yenidən suallar doğurur.

Boston çay hadisəsi təkcə ABŞ tarixinin başlanğıcı deyil, həm də gücün necə formalaşdığını göstərən simvolik dərsdir. Azadlıq şüarı ilə başlayan yol bəzən imperiya məsuliyyətinə, bəzən də imperiya iddialarına aparır. Tarix isə səssizcə eyni sualı təkrar verir: güc dəyişəndə ədalət dəyişirmi?

AzPost.az

Paylaş